مهمترین هدف: تعمیق ادبیات بیمه‌های اجتماعی در جامعه
مهمترین درخواست: دسترسی راحت‌تر به اطلاعات



بیمه‌های اجتماعی به‌عنوان یک بخش مهم و محوری از نظام تامین‌اجتماعی کشورها، ابزاری مؤثر برای ثبات بخشیدن به سطح درآمد افراد در مواجهه با ریسک‌های مختلف در طول زندگی (نظیر بیکاری، بیماری و سالمندی) هستند اما به‌رغم این اهمیت، نظام بیمه‌های اجتماعی کشور با چالش‌هایی اساسی در ‌زمینه فراگیری، کفایت و پایداری مواجه است. با این ‌حال، روند منسجم و یکپارچه‌ای از تولید و توسعه ادبیات علمی این موضوع در کشور وجود ندارد، در حالی که گسترش دانش نظری و کاربردی در حوزه بیمه‌های اجتماعی می‌تواند در رفع بسیاری از چالش‌های مهم نظام بیمه‌های اجتماعی کشور اثربخش باشد.
«گروه بیمه‌های اجتماعی و محاسبات» موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی، با هدف تعمیق ادبیات بیمه اجتماعی، شناسایی و کمی کردن ریسک‌های مالی در سازمان تامین‌اجتماعی با استفاده از علوم آکچوئرال و ایجاد بستر علمی برای گسترش پوشش و بهبود عملکرد این نوع بیمه‌ها در کشور، فعالیت پژوهشی خود را دنبال می‌کند. برای آشنایی بیشتر با این گروه، گفت‌و‌گویی با نرگس اکبرپور (مدیر گروه)، هاله فرزانه (دبیر گروه) و عباس خندان (کارشناس گروه) انجام دادیم که در ادامه آمده است. اعضای این گروه پژوهشی، دسترسی راحت‌تر به اطلاعات را به عنوان مهمترین درخواست خود برای انجام پژوهش‌های بهتر، عنوان کردند.

* با توجه به نقش مهم بیمه‌های اجتماعی در ارتقای سطح رفاه در جامعه، گروه بیمه‌های اجتماعی و محاسبات چه وظایفی بر عهده دارد؟
دکتر اکبرپور: با توجه به چالش‌های سازمان تامین‌اجتماعی و نیاز به بررسی آنها، نیازمند پژوهش در این زمینه هستیم. اگر شناخت مسائل به‌درستی انجام نشود، راهکارهای مناسبی نیز برای عبور از چالش‌ها به‌دست نمی‌آید. گروه بیمه‌های اجتماعی و محاسبات، به بخش بیمه‌ای سازمان مرتبط می‌شود و نیازهای معاونت بیمه‌ای این سازمان را بررسی می‌کند و در پی بسط ادبیات بیمه‌های اجتماعی در کشور است.
در کشورهای پیشرفته، تصمیمات حوزه بیمه‌های اجتماعی بر اساس محاسبات بیمه‌ای و اکچوئریال گرفته می‌شود و قصد ما در این گروه پژوهشی نیز همین است. پیشنهادات ارسالی از سوی سازمان تامین‌اجتماعی و مواردی که به تشخیص شورای پژوهشی موسسه نیاز به بررسی دارند، در اولویت کاری گروه تعریف می‌شوند.
خانم فرزانه: کارهای تعریف شده در گروه می‌تواند در قالب طرح، گزارش، مقاله، کتاب، حمایت از پایان‌نامه‌ها و برگزاری نشست‌ها انجام شود. با توجه به اینکه در گروه 3 نفر مشغول به فعالیت هستند و کارهای پژوهشی فراوانی در حوزه سازمان قابل تعریف است، در پژوهش‌ها بعضا از پژوهشگران بیرون از مجموعه هم استفاده کرده و برخی از کارها را برونسپاری می‌کنیم.

* پژوهش‌های انجام شده چقدر اثربخش بوده است؟ به بیان دیگر آیا خروجی پژوهش‌های شما در سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌های کلان حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی مورد استفاده قرار گرفته‌اند؟
دکتر اکبرپور: به‌کار گرفته شدن خروجی طرح‌های پژوهشی انجام شده در تصمیم‌سازی‌های کلان سازمان تامین‌اجتماعی، به دو عامل بستگی دارد. یکی اینکه آیا این پژوهش‌ها به گونه ای انجام می‌شود که پاسخگوی نیازهای سازمان باشد یا صرفا در فضای آکادمیک انجام شده است؟ آیا محقق، شناخت کافی از سازمان و موضوع مورد تحقیق دارد که نهایتاً منجر به برطرف کردن نیازهای سازمان باشد یا خیر؟ نکته دوم این است که آیا اساسا اراده‌ای برای استفاده از نتایج پژوهش انجام شده وجود دارد یا خیر؟ با توجه به شناخت کامل مدیران سازمانی از تامین‌اجتماعی، گاهی نیاز این است که ایده‌های مهم و کارآمد از خروجی طرح‌های پژوهشی استخراج و به صورت عملیاتی مورد استفاده قرار گیرد. خروجی طرح‌های پژوهشی معمولاً در تصمیم گیری‌های بلند مدت و به‌صورت غیرمستقیم اثربخش خواهد بود. در بسیاری از اوقات، پژوهش‌های ما در ادبیات‌سازی یا شفاف‌سازی اثر دارد و طبعاً این موضوع به تحکیم جایگاه سازمان و پیشبرد اهداف آن کمک خواهد کرد.
دکتر خندان: باید بین پژوهش و اجرا، مرزبندی قائل باشیم. کار یک موسسه پژوهشی این است که با انجام طرح‌های پژوهشی، خروجی مناسبی در اختیار نهادهای تصمیم گیر و اجرایی قرار دهد و آن نهاد است که باید تصمیم بگیرد که این خروجی‌ها چه زمان و در چه شرایطی اجرایی شود. البته نهاد پژوهشی می‌تواند از زاویه دیگری هم فعالیت کند و آن این است که بررسی کند چرا خروجی پژوهش‌ها با حوزه اجرایی وارد نشده است. خود این بررسی می‌تواند موضوع یک پژوهش جدید باشد. باید بررسی کنیم که نگرانی‌ها و دلایل اجرا نشدن خروجی پژوهش‌ها و تاثیر این اجرا نشدن بر تصمیم‌گیری‌ها چیست.

* از زوایه دیگر، مهمترین چالش‌های گروه پژوهشی بیمه‌های اجتماعی و محاسبات چیست؟
دکتر اکبرپور: مهمترین چالش پژوهش در حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی، کمبود محققانی است که آشنایی کافی با سازمان تامین‌اجتماعی دارند و فعالیت هایی در این حوزه به انجام رسانده باشند. این عامل بعضا باعث طولانی شدن فرایند برخی طرح‌های پژوهشی می‌شود. نکته دیگر اینکه اگر کارشناسان و مدیران سازمان، جایگاه موسسه را بهتر بپذیرند و اعتقاد به پژوهش در سازمان نهادینه شود و اگر نیازهای سازمانی در بخش‌های مختلف زودتر به موسسه و گروه منتقل گردد، شاهد بهبود روند پژوهش‌ها و خروجی‌های بیشتر خواهیم بود.
خانم فرزانه: مشکل دیگری که با آن مواجه هستیم، دسترسی به داده‌ها است. به‌رغم اینکه دفتر آمار سازمان نهایت همکاری را با موسسه دارند، اما چون مشغله کاری زیادی دارند، معضا دسترسی به داده‌ها بسیار زمان بر است. اگر رویکردی در پیش گرفته شود و مثلا تفاهمنامه‌ای بین موسسه و سازمان برای دسترسی راحت¬تر پژوهشگران موسسه به پایگاه داده سازمان منعقد گردد، سرعت پژوهش‌ها افزایش خواهد یافت؛ چراکه مثلا طرح هایی در موسسه موجود است که به‌دلیل نبود داده‌های لازم، هنوز شروع نشده اند.
دکتر خندان: بدنه کارشناسی موسسه و سازمان تامین‌اجتماعی در بسیاری اوقات تقابل ساختاری را تجربه می‌کنند. به این معنا که در ساختار سازمان تامین‌اجتماعی هم بعضی از بخش ها، وظیفه تحقیق و پژوهش را بر عهده دارند و این موازی کاری، بعضا مشکلاتی ایجاد می‌کند. البته تاکنون توانسته‌ایم با تعاملات غیررسمی از این چالش عبور کنیم اما به نظر می‌رسد باید یک بار به این سوال پاسخ داده شود که آیا پژوهش وظیفه موسسه است یا بدنه کارشناسی سازمان.

* به‌طور دقیق‌تر، تعامل گروه‌های پژوهشی با حوزه‌های مربوطه در سازمان تامین‌اجتماعی چگونه است؟
دکتر اکبرپور: هر گروه پژوهشی با توجه به حوزه فعالیت خود، در سازمان دارای یک نماینده است. در گروه بیمه‌های اجتماعی و محاسبات هم نماینده ای از معاونت بیمه‌ای سازمان حضور دارد و هماهنگی لازم را انجام می‌دهد. به جهت اینکه خروجی طرح‌ها به درخواست معاونت بیمه‌ای نزدیک باشد، نماینده این معاونت در جلسات گروه حضور دارد. اگر درخواست پژوهش از طرف سازمان باشد، پیش‌نویس و شرح خدمات عنوان طرح پژوهشی توسط نماینده سازمان تهیه و به گروه ارائه می‌شود و اگر عنوان پژوهش توسط گروه تعریف شده باشد، با ارائه شرح خدمات به نماینده سازمان، نظر وی را نیز جویا می‌شویم.

* مهمترین پروژه‌ها و پژوهش‌هایی که تاکنون توسط گروه بیمه‌های اجتماعی و محاسبات انجام شده، چه مواردی هستند؟
دکتر اکبرپور: یکی از پروژه‌های مهمی که به اجرا درآمد، همکاری با سازمان بین المللی کار بود که به دستور دکتر نوربخش مدیرعامل فقید سازمان تامین‌اجتماعی انجام شد. در این زمینه قراردادی منعقد کردیم و با تشکیل کارگروهی متشکل از همکاران موسسه و همکاران سازمان، توانستیم خروجی‌های مناسبی در قالب گزارش استاندارد محاسبات اکچوئری ارائه دهیم. تهیه و تدوین کتابچه اصلاحات پارامتریک سازمان تامین‌اجتماعی که در آن اصلاحات بنیادی‌تر سازمان نیز دیده می‌شود، از دیگر کارهای انجام شده است که خلاصه این اصلاحات نیز در قالب کاتالوگ در حال تهیه و چاپ است. به‌طور خاص در خصوص مباحث اصلاحات در صندوق‌های بازنشستگی پژوهش‌های زیادی در موسسه و گروه انجام شده که به بررسی انجام این اصلاحات در کشورهای دیگر پرداخته و تجربیات این کشورها نیز در خروجی این پژوهش‌ها قرار گرفته است. همچنین کتابی در خصوص اسناد سیاستی تامین‌اجتماعی چندلایه و ارائه اجمالی لایه‌های مختلف تامین‌اجتماعی منتشر شده و طرحی در خصوص طرح تغییر وضعیت بیمه‌شدگان تامین‌اجتماعی یا جدول عمر نیز به انجام رسیده است.
خانم فرزانه: بررسی اصلاحات در نحوه محاسبه مستمری‌ها نیز از دیگر طرح‌های انجام شده در گروه است که در واقع فازهای میانی این طرح به خروجی رسیده و باید در انتظار خروجی نهایی آن باشیم. طرح پژوهشی بررسی تحولات جمعیتی کشور و شناسایی روش‌های تادیه بدهی‌های دولت به سازمان تامین‌اجتماعی هم از جمله طرح‌های مهم انجام شده در گروه بوده است. در خصوص بدهی‌های دولت، این موضوع در کشورهای مختلف بررسی و مشخص شد که آنها از چه روش هایی برای تادیه بدهی‌های خود به سازمان‌های بیمه گر استفاده می‌کنند و پس از آن، با در نظر گرفتن شرایط بازارهای مالی در کشور و شرایط سازمان تامین‌اجتماعی، راهکارهایی ارائه شد که در آینده نزدیک به چاپ خواهد رسید.
دکتر خندان: طراحی نرم افزار مستمری نیز از دیگر طرح‌های در حال اجرا در گروه است. با توجه به اینکه قوانین مختلفی در حوزه مستمری‌ها در سازمان وجود دارد و بعضا باعث سردرگمی مخاطبان سازمانی شده، با اجرایی شدن این طرح، بیمه‌شدگان به‌راحتی می‌توانند نسبت به محاسبه دقیق مستمری خود در شرایط قانونی مختلف اقدام کنند. طرح مدل سیستمی منابع و مصارف سازمان هم از جمله اقدامات در دست اجرا است که قرار است خروجی آن بر روی داشبورد مدیریتی مدیران سازمان قابل مشاهده باشد. موضوع مهم دیگری که اخیراً در حال انجام است، سامانه حسابرسی دفاتر قانونی است که منجر به بروز برخی نارضایتی‌ها از طرف کارفرمایان شده که امیدواریم خروجی این طرح، به ارتقای رضایتمندی این گروه از شرکای اجتماعی سازمان بینجامد.

* برای آینده چه برنامه ای دارید؟
دکتر اکبرپور: یکی از برنامه‌ها و اولویت‌های آتی گروه، تلاش در انتشار نتایج طرح‌های اجرا شده خواهد بود تا اثربخشی طرح‌ها، عمومی تر شود. با توجه به اینکه در سال 97 در زمینه برگزاری نشست‌های تخصصی شاهد اتفاقات خوبی بودیم، سعی ما در گروه این است که در سال آینده نیز این روند ادامه یابد و نشست‌های تخصصی با حضور مدعوی