دکتر شهرام غفـاری، رییس موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی از چالش‌های پژوهش می‌گوید



نیـاز به تصمیمـات شجاعـانه


حدود 4 سال از دور جدید فعالیت موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی و بیش از 21 سال از آغاز تاسیس آن می‌گذرد. البته این 21 سال، هما‌ن‌طور که می‌دانیم، پیوسته نبوده چراکه موسسه در سال 1388، در اوج اقتدار علمی و پژوهشی در حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی، مجبور به تعطیلی شد و در سال 1393، فعالیت خود را از سر گرفت. اما آیا «پژوهش» در سازمان تامین‌اجتماعی به عنوان بزرگترین نهاد حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی کشور، به‌اندازه 21 سال نهادینه شده است؟ سوالی که در گفت‌و‌گو با دکتر شهرام غفاری، رئیس موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی سعی کردیم به دنبال پاسخ آن بگردیم. مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه بخوانید.

آقای دکتر، برای شروع اگر موافق باشید کمی به پیشینه موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی بپردازیم. این موسسه سابقه پررنگ و قابل اعتنایی در ایجاد ادبیات حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی دارد. در این‌باره توضیح می‌دهید؟
موسسه عالی پژوهش در سال 1371 و در زمان مدیرعاملی دکتر کرباسیان در سازمان تامین‌اجتماعی آغاز به‌کار کرد و دکتر عباس‌زادگان در آن زمان به‌عنوان اولین مدیرعامل موسسه معرفی شد. سیر فعالیت موسسه تا سال 1388 ادامه پیدا کرد و در آن مقطع، با توجه به شرایط به‌وجود آمده، فعالیت موسسه متوقف شد و به همت و تلاش‌های گراسنگ مرحوم دکتر نوربخش و هیأت مدیره جدید سازمان، موسسه عالی پژوهش در اسفندماه 1393 بازگشایی شد.

پس از بازگشایی، اولین کاری که موسسه انجام داد چه بود؟
پس از ایجاد زیرساخت‌های اولیه مورد نیاز، ایجاد شبکه‌های ارتباطی  اولین اقدام موسسه تعیین اولویت‌های پژوهشی حوزه رفاه و تامین اجتماعی و به ویژه نیازهای پژوهشی سازمان تامین اجتماعی بود که در قالب یک کار پژوهشی انجام شد.

برخی معتقدند موسسه عالی پژوهش، آنقدر که لازم است به تبلیغات و اطلاع‌رسانی فعالیت‌های خود نمی‌پردازد. داستان چیست؟
ماهیت خاص مخاطبان و متقاضیان محصولات موسسه سبب شده که اطلاع‌رسانی و تبلیغات خاصی برای آنها در نظر گرفته شود. کتاب‌ها، گزارشات کارشناسی، مقالات مستقل و مستخرج از طرح‌های پژوهشی به صورت فیزیکی و الکترونیکی در دسترس عموم قرار می‌گیرد. موسسه از طریق برگزاری نمایشگاه‌های ادواری، نشست‌های علمی، خبرگزاری‌ها و شبکه‌های مجازی مخاطبان متنوع خود را پوشش می‌دهد. به هر تقدیر مسیر پویایی همواره گشوده است و سازوکارهای اطلاع‌رسانی در دستور کار موسسه است. اما در تبلیغات به مفهوم «شوآف» امروزی خیلی خوب نبودیم و باید اعتراف کنم که اعتقادی هم به آن نداریم. به نظرات همه احترام می‌گذاریم و در عین حال نگران قضاوت‌های آنی و مقطعی نیستیم و معتقدیم کار خوب در گذر زمان خود گویا است.

مهمترین حوزه فعالیت موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی را کدام حوزه می‌دانید؟
موسسه در زمینه‌های مختلف فعالیت دارد که از مهمترین آنها، بسط گفتمان تامین‌اجتماعی در جامعه است. موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی مهمترین مرکز پژوهشی تامین اجتماعی کشور است. تعطیلی موسسه در سال‌های گذشته نیاز انباشته‌ای ایجاد کرده که امروز با تالیف، ترجمه کتب و حضور در دانشگاه‌ها و مجامع مختلف و ارائه ادبیات تامین‌اجتماعی، پاسخی در خور برای آنها طراحی شده است. با حمایت از پایان‌نامه‌های دانشجویی در حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی زمینه‌ساز حضور گسترده‌تر دانشجویان و اساتید در این حوزه بوده و به دنبال تسهیل تعامل و همکاری حوزه علمی و اجرایی در کشور هستیم. امیدواریم حل مشکلات اجرایی در کشور با بهره‌مندی از دانش نخبگان و مبتنی بر شواهد علمی صورت گیرد. اما فعالیت اصلی موسسه انجام طرح‌های پژوهشی کاربردی مبتنی بر نیاز سازمان تامین اجتماعی است. از آنجاکه انجام طرح‌های پژوهشی معمولا زمانبر است در کنار آن تهیه گزارش‌های کارشناسی مسئله‌محور در دستور کار است که سریع‌تر آماده و در اختیار ذی‌نفعان قرار می‌گیرد. برگزاری سمینار و نشست‌های تخصصی مرتبط با حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی هم از دیگر فعالیت‌های موسسه است که برای نمونه می‌توان به برگزاری سمینار بحران صندوق‌های بازنشستگی و ضرورت پیوند صنعت و دانشگاه اشاره کرد. ضمنا در این دوره، با در نظر گرفتن شرایط و نیاز روز دو گروه کاری جدید در موسسه تعریف شده است؛ دپارتمان افکارسنجی و دپارتمان آینده‌پژوهی. آغاز به کار دپارتمان افکارسنجی به دلیل ضرورت اطلاع از نظر مخاطبان سازمان و رصد تحولات و ایجاد گفت‌و‌گوی اجتماعی بود و اطلاع از آینده و تغییر و تحولات پیش رو نیز بدون تردید برای بقای سازمان‌ها امری ضروری است.

سوال مهمی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا نتیجه پژوهش‌های موسسه به اثرگذاری در تصمیم‌گیری‌های کلان حوزه رفاه و سازمان تامین‌اجتماعی انجامیده است؟
هدف فعالیت‌های موسسه، اثرگذاری بر تصمیم‌گیری کلان کشور در حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی است اما پاسخ دادن به سوال شما، آسان نیست! تصمیم‌گیری بر خرد افراد استوار است و اگر مدیران حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی، خروجی‌ها و پژوهش‌های اثبات شده را مورد مطالعه قرار دهند، می‌توان به اثرگذاری پژوهش‌ها در تصمیم‌گیری‌ها امیدوار بود. اما اینکه آیا آثار فعالیت‌های موسسه را در تصمیم‌سازی‌های کلان این حوزه دیده‌ایم یا خیر؟ با چند مثال قابل توضیح است. مرحوم دکتر نوربخش تنقیح بخشنامه‌ها و مقررات سازمان را به موسسه واگذار کرد و این موضوع یکی از ضروری‌ترین کارهای سازمان بود. به‌عنوان مثال از سال 1354 چندین دستورالعمل برای یک موضوع صادر شده بود. پس از تنقیح، همه این دستورالعمل‌ها در یک کتابچه جمع‌آوری و ابلاغ شد. ایجاد کانون‌های ارزیابی شایستگی برای انتصاب مدیران، یکی دیگر از کارهایی است که موسسه انجام داد. برای این کار، قراردادی با دانشگاه تهران منعقد شد و توانستیم برای پست‌های سازمانی مهم مانند رییس بیمارستان، رییس شعبه، مدیر درمان و مدیرکل، ویژگی‌ها و شایستگی‌های لازم را تعریف کنیم که این طرح پس از ارائه به سازمان، در معاونت استان‌ها به اجرا درآمد. گروه محاسبات بیمه‌ای ما نیز موفق به دریافت گزارش نهایی از ILO شد. این گزارش که نشان می‌داد سازمان تامین‌اجتماعی در سال 2026 به نقطه سربه‌سری خواهد رسید نیز در اختیار مدیران ارشد قرار گرفت. همچنین برای اولین بار در تاریخ سازمان تامین‌اجتماعی، در قالب یک طرح پرسشنامه‌ای 300 نفره از عملکرد مدیریت سازمان، نظرسنجی شد و نتیجه در اختیار مسئولان قرار گرفت. در حوزه درمان نیز تدوین گایدلاین‌ها برای اولین بار در دستور کار قرار گرفت و در حوزه طبقه‌بندی مشاغل هم بر اساس استانداردهای جهانی، اقداماتی انجام شد. همچنین وبسایتی در دست طراحی است که تمامی خروجی‌ها و نتایج پژوهش‌ها در آینده نزدیک بر روی آن قرار می‌گیرد و پژوهشگران و علاقه‌مندان می‌توانند از این پژوهش‌ها استفاده کنند. منصافانه بگویم نتایج مطالعات و طرح‌های انجام شده در بسیاری موارد مفید و مورد استفاده بوده و آثار مثبت آنها در گذر زمان نمایان‌تر خواهد شد.

یعنی در نظر مدیران در جایگاهی که انتظار دارید، قرار گرفته‌اید؟
این سوالی است که فکر کنم بهتر است از مدیران پرسیده شود. اما باید توجه داشت تصمیم‌گیری مدیران عموما در کشور و از جمله در سازمان نه مستقیما و نه منحصرا، الزاما متاثر از پژوهش و مبتنی بر شواهد نیست. لذا قبل از هر چیز این تغییر و تحول در رویکرد مدیریتی کشور لازم است که خود نیازمند واکاوی است و بحث آن در این مقال نمی‌گنجد. اما چرا با وجود تمام تلاش‌های صورت گرفته، فعالیت‌های موسسه به‌خوبی دیده نمی‌شود، دلایلی متعددی دارد که از جمله آنها می‌توان به تنوع و تعدد مشکلات سازمان، مزمن و ریشه‌دار شدن آنها، تاثیر و تاثر مشکلات سازمان از شرایط و محیط پیرامونی و غرق شدن مدیران در روزمرگی اشاره کرد. بدیهی است حل و فصل اینگونه چالش‌ها با یکی دو طرح پژوهشی، در یکی دو سال و توسط یکی دو واحد و ... به سادگی میسر نخواهد بود. اما فارغ از موارد پیشگفت، موسسه باید میزان فعالیت خود را متناسب با نیاز سازمان افزایش دهد و از انجام پژوهش کلاسیک صرف به سمت تولید گزارشات و توصیه اجرایی و سیاستی میل پیدا کند. دانشگاه‌ها نیز باید پژوهشگرانی را تربیت کنند که به جای ارائه نظریه صرف توان ارائه راهکار عملیاتی و اجرایی متناسب با نیاز کشور را داشته باشند. در نهایت فکر می‌کنم باید بین قضاوت قضاوت‌کنندگان آگاه و مطلع از قضاوت‌کنندگانی که به هر دلیل در جریان فعالیت موسسه نیستند و یا فرصت مطالعه گزارش‌های ارائه شده را ندارند، تفاوت قائل شد.

به‌طور کلی چالش‌های حوزه پژوهش در حوزه تامین‌اجتماعی خصوصا در ارتباط با سازمان تامین‌اجتماعی را چه می‌دانید؟
اول اینکه فرایند و الگوی تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری در سازمان‌ها و موسسات نیازمند بازنگری و ارتقا است.  تصمیم‌گیری‌ها باید مبتنی بر شواهد بوده و هر تصمیم سیاستی باید سند پشتیبان داشته باشد. در عین احترام به تجربه، تصمیمات کلان ملی و سازمانی نباید مبتنی بر تجربه فردی افراد محدود باشد. تجربه‌ها در محیط‌های دیروزی محک خورده در حالی‌که محیط و فضای امروزی بعضا بسیار متفاوت از گذشته است. مدیران باید توان یادگیری، فراموش کردن و یادگیری مجدد داشته باشند تا بتوانند تغییر و تحول ایجاد کنند. دانسته‌های فردی و قدیمی هر چند بسیار مهم و مفید هستند اما ممکن است کفایت لازم برای پاسخ‌گویی به نیازهای امروزی را نداشته باشند. باید بپذیریم نتایج پژوهشی ممکن است منطبق با الگوی فکری من تصمیم گیر نباشد و نباید از پژوهش به عنوان ابزاری برای تایید تصمیمات از پیش گرفته استفاده شود. البته اضافه کنم که خوشبختانه رویکرد مدیران سازمان به ویژه در مدت اخیر متعالی و شایسته تقدیر است و یقینا این رویکرد به نحو متعالی‌تری استمرار خواهد یافت. اما صرف‌نظر از موضوع پیشگفت، موسسه چند چالش جدی را در این سه چهار سال اخیر تجربه کرده که در سرعت و بعضا کیفیت کار مشکل ایجاد نموده است: شیوه تعامل مالی و روش تخصیص منابع موسسه توسط سازمان تامین اجتماعی، فرایند دشوار و طولانی دسترسی به داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز پژوهش، وجود ساختارهای موازی که باعث کم‌افزایی شده و سایر مواردی از این دست وجود دارند که نیازمند توجه جدی هستند. البته معتقدم اصلاحاتی در فرایند و شاید ساختار پژوهشی موسسه نیاز است تا با پاسخ به موقع به نیازها و انتظارات سازمانی، چالش فیمابین را حداقل نماید. ما فاقد ابزار و توان لازم برای پاسخ سریع و به موقع به برخی سوالات سازمانی هستیم که به نوبه خود باعث گله‌مندی از طرف سازمان شده است. این مهم نیازمند تدبیر جدی از طرف موسسه است که البته در این بین، ارائه برخی تسهیلات و اخذ برخی تصمیمات شجاعانه از طرف سازمان هم لازم است.

اولویت‌های پژوهشی موسسه برای سال آینده چیست؟
اولویت پژوهش‌های موسسه سالانه توسط سازمان مشخص می‌شود. البته برخی اولویت‌ها متناسب با شرایط جامعه، مشکلات بیمه‌شدگان و مسائل روز حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی نیز در موسسه شناسایی و در دستور کار قرار می‌گیرد. من فکر می‌کنم با توجه با شرایط اقتصادی حاکم بر کشور موسسات پژوهشی و از جمله موسسه عالی پژوهش وظیفه سنگین و در عین حال موثری می‌توانند داشته باشند. موسسه باید با استفاده از خرد نخبگانی، سازمان را در گذر از این گذار تاریخی یاری کند تا ان‌شاالله کمترین دغدغه و استرس متوجه اقشار مولد و بیمه‌شدگان و مستمری‌بگیران گردد. همچنین در تلاش هستیم تولیدات علمی موسسه به‌صورت خلاصه و قابل استفاده در اختیار همه مخاطبان و عموم مردم قرار گیرد و در جامعه حضور فعال‌تری داشته باشیم. نظام دیده‌بانی را فعال خواهیم کرد تا با دیده‌بانی منظم، مسائل روز جامعه را قبل از تبدیل شدن به مشکل شناسایی و تحلیل کرده و در اختیار سیاستگذاران و مدیران قرار دهیم. همچنین پروژه‌های آینده‌پژوهشی را با قوت و شتاب بیشتری پیگیری خواهیم کرد.

به‌عنوان آخرین سوال، چالش‌های اساسی حوزه رفاه و صندوق‌های بازنشستگی را چه می‌دانید؟
به نظرم مهمترین مشکل کشور، بیکاری است که حوزه رفاه و تامین اجتماعی را در کنار فقر، بی‌عدالتی اجتماعی، تورم، و نوسانات بازار به شدت تحت تاثیر قرار داده است. بحران صندوق‌های بازنشستگی و تعادل منابع و مصارف آنها هم از اهم مسائل کشور است که نیازمند تدبیر جدی هستند. اصلاحات در صندوق‌های بازنشستگی هر چند دیر اما باید در دستور کار دولت‌ها قرار گیرد. البته مشکلات حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی، جدا از مولفه‌های کلان اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و ... جامعه قابل تحلیل و حل و فصل نیست. هر چند نگاه کوتاه‌مدت دولت‌ها و نگاه محلی و مقطعی نمایندگان مردم عموما مانع از حل و فصل ریشه‌ای مشکلات است.