دکتر حسام نیکوپور، معاون پژوهشی موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی



خـلاء بـزرگ!


اگر بگوییم حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی کشور، به‌رغم بیش از 6 دهه فعالیت سازمان تامین‌اجتماعی و سال‌ها تلاش موسسه عالی پژوهش، هنوز صاحب یک ادبیات غنی و زیرساخت محکم نظری نیست، سخنی به گزاف نگفته‌ایم. دکتر حسام نیکوپور، معاون پژوهشی موسسه عالی پژوهش با تایید این سخن، این سوال را مطرح می‌کند که تفاوت سازمان تامین‌اجتماعی با وزارتخانه‌هایی مانند نفت، نیرو، کشاورزی و دیگر نهادها چیست که آنها دارای پژوهشکده یا دانشگاه هستند، اما ما نیستیم؟ به عقیده او، پژوهشکده یا دانشکده تخصصی تامین‌اجتماعی به‌راحتی می‌توانند در حل معضلات سازمانی به بزرگی تامین‌اجتماعی، یاری‌رسان باشند. مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه بخوانید.

شما قبل از حضور در موسسه عالی پژوهش، سال‌ها مدیرکل دفتر آمار و محاسبات سازمان تامین‌اجتماعی بودید. به نظر شما ضرورت وجودی موسسه عالی پژوهش چیست؟ این موسسه چطور می‌تواند به سازمان تامین‌اجتماعی در عمل به وظایفی که برعهده دارد کمک کند؟
موضوع پژوهش و تصمیمات پژوهش‌محور، در حال حاضر مورد پذیرش جهانی قرار گرفته است. اتحادیه بین‌المللی تامین‌اجتماعی که سازمان تامین‌اجتماعی کشور ما هم در آن عضویت دارد، وجود یک واحد پژوهشی مستقل در کنار سازمان‌های بیمه‌گر اجتماعی را مورد تاکید قرار داده و حتی درباره کارکردها و نوع ارتباط این موسسات پژوهشی با سازمان مادر، راهنماهایی تدوین کرده است. این اتحادیه به طور مشخص کتابی تحت عنوان راهنمای پژوهش در حوزه تامین‌اجتماعی منتشر کرده و ما نیز این کتاب را ترجمه و چاپ کردیم. در این کتاب بر این نکته تاکید شده که صندوق‌های بیمه‌گر اجتماعی که فعالیت آنها بلندمدت است و تعهدات بین نسلی دارند، باید دارای یک واحد پژوهشی مستقل باشند. در این کتاب به مدیران عامل صندوق‌ها توصیه شده که واحدهای پژوهشی خود را مورد حمایت قرار دهند. علاوه بر این، با در نظر داشتن این موضوع که بیش از 180 عضو اتحادیه بین‌المللی تامین‌اجتماعی به این نتیجه رسیده‌اند که صندوق‌های بیمه‌ای باید دارای واحدهای پژوهشی مستقل باشند، این نکته در کشور ما باعث افتخار است که در سال 1371 و قبل از توصیه اتحادیه، موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی فعالیت خود را آغاز کرده است.   

به نظر شما چرا فعالیت موسسات پژوهشی در کنار سازمان‌های بیمه‌گر اهمیت دارد؟ در مورد کشور ما بگویید.
باید باور داشته باشیم ادبیات حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی هنوز در کشور ما به غنای کافی نرسیده است. در سال‌های تعطیلی موسسه، در مجموع حدود 120 کتاب در این حوزه چاپ شد که فقط 3 کتاب، خاص بیمه‌های اجتماعی بود؛ در صورتی‌که در دوره اول فعالیت موسسه از سال 1371، بیش از 70 درصد کتاب‌های تولید شده در این حوزه که اختصاصا به بحث بیمه‌های اجتماعی می‌پرداخت، توسط موسسه عالی پژوهش به چاپ رسیده بود. بنابراین اینکه تصور کنیم دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی دیگر می‌توانند خروجی‌های خوبی در حوزه بیمه‌های اجتماعی داشته باشند، تصور اشتباهی است. موسسه عالی پژوهش در سال‌های فعالیت خود توانسته جامعه دانشگاهی را تا حد زیادی با مفاهیم حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی آشنا کند تا جایی‌که اخیرا در دانشگاه‌ها رشته‌ای به‌ نام سیاستگذاری رفاه اجتماعی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا به وجود آمده و اغلب محصولات موسسه عالی پژوهش، در این دوره‌ها تدریس می‌شود. فارغ‌التحصیلان این رشته از جمله بهترین مجریان طرح‌های پژوهشی هستند و با موسسه همکاری می‌کنند. پس می‌توان گفت یکی از مهمترین کارکردهای این موسسه، کمک به تربیت نیروی آکادمیک و متخصص پژوهش در حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی است. ما خود را متولی ادبیات حوزه تامین‌اجتماعی و صندوق‌های بیمه‌ای کشور می‌دانیم و معتقدیم اگر نتوانیم بر گفتمان حاکم بر حوزه‌های رفاه و صندوق‌های بیمه‌ای اثر بگذاریم، تبعات آن قطعا به سازمان تامین‌اجتماعی برمی‌گردد. البته موسسه همیشه تلاش دارد استقلال فعالیت‌های پژوهشی را در حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی حفظ کند.

چقدر از تجربیات فعالان این حوزه استفاده می‌کنید؟بالاخره موسسه دوره‌ای از فعالیت خود را در گذشته انجام داده و پژوهشگران و متفکران زیادی تربیت کرده است.
موسسه عالی پژوهش به دلیل دارا بودن شورای پژوهشی، در واقع دموکراسی را در خود متبلور کرده است. شورای پژوهشی موسسه از بهترین متخصصان حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی کشور تشکیل شده و برای مثال وقتی از دکتر واعظ مهدوی نام می‌بریم، دنیایی از تجربه در حوزه مدیریت حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی به‌دنبال این نام می‌آید. افراد دیگری مانند دکتر حسن‌زاده که در حال حاضر رییس هیأت‌مدیره سازمان بیمه سلامت است از اعضای شورای پژوهشی موسسه و باعث خوشنامی ما هستند. همچنین بزرگانی مانند دکتر شریف‌زادگان، دکتر راغفر و دکتر جغتایی از اعضای هیأت امنای موسسه هستند.

اشاره کردید که یکی از مهمترین کارکردهای این موسسه، کمک به تربیت نیروهای متخصص و پژوهشگران حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی است. در این زمینه چقدر موفق بوده‌اید؟
پرورش نیروی انسانی محقق در حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی، یکی از کارکردهای بسیار اثربخش موسسه در طول چهارسال گذشته بوده و حمایت از پایان‌نامه‌های دانشجویی، تبلور این موضوع است. ما با حمایت از پایان‌نامه‌ها، مسیر علمی فارغ‌التحصیلان این حوزه را به ‌نوعی شکل می‌دهیم و برای خود، همکارانی تربیت می‌کنیم که هرکدام در حوزه خود می‌توانند یاریگر ما باشند. در زمان آغاز فعالیت موسسه در دوره دوم، مترجمان حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی بسیار محدودی در کشور وجود داشتند اما با حمایت‌های موسسه، تقریبا 70 کتاب از بیش از 90 کتابی که قرارداد آنها در این سال‌ها بسته شده، توسط جوانان و محققان کتاب‌اولی انجام گردیده و اگر حداقل 50 درصد آنها به فعالیت در این حوزه ادامه دهند، می‌توان این موضوع را از بزرگترین تولیدات موسسه دانست. زمانی متوجه اهمیت کتاب‌های مذکور می‌شویم که ارجاعات گوناگون به آنها در زمینه‌های مختلف تحقیقی صورت ‌گیرد. در این حوزه بیشترین تقدیر و سپاسگزاری از موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی در بخش کتاب‌ها بوده، چراکه در واقع تولید کتاب در تغییر دیدگاه ذی‌نفعان سازمان تامین‌اجتماعی و همچنین سیاستگذاران کلان این حوزه، اثربخش خواهد بود.

تمرکز فعالیت‌های موسسه در سال‌های اخیر در چه زمینه‌ای بوده است؟ چرا تبلیغات زیادی ندارید؟
موسسه عالی پژوهش در چهارسال گذشته به صورت هدفمند از حرکت به سمت تبلیغات گسترده و برگزاری همایش‌های پرخرج اجتناب کرده و تمرکز خود را بر روی فعالیت‌هایی که اثربخشی بیشتری دارند، مانند گزارش‌های کارشناسی، تالیف و ترجمه کتاب و حمایت از پایان‌نامه‌ها گذاشته است. به همین دلیل، همایش‌هایی که برگزار کردیم کاملا هدفمند بوده و خروجی آنها به عنوان کتاب در دسترس عموم قرار گرفته است. به بیان دیگر، موسسه در این سال‌ها بیشتر در حوزه زیرساخت‌ها کار کرده و شاید یکی از نقص‌های ما همین بوده که چرا نسبت به فعالیت‌های موسسه به اندازه کافی تبلیغات نکرده‌ایم. البته پس از چهار سال تولید محتوا، ان‌شاالله در سال آینده مانور بیشتری بر روی تبلیغات خواهیم داشت.
موضوعی دیگری که در حوزه فعالیت‌های موسسه قابل توجه است، چابکی است. نهادهای پژوهشی باید چابک باشند. این مهم با برون‌سپاری بیش از 90 درصد فعالیت‌های پژوهشی به متخصصان و پژوهشگران خاص حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی و مدیریت آنها توسط مدیران، دبیران و کارشناسان گروه‌های پژوهشی موسسه در حال انجام است. البته دارا بودن تخصص لازم پژوهشگران همواره مورد توجه ما است؛ چراکه بر خروجی با کیفیت و اثربخش تاثیر می‌گذارد. شاید به ‌دلیل همین چابکی است که موسسه در آن واحد می‌تواند بیش از 700 قرارداد مختلف پژوهشی را مدیریت کند! برون‌سپاری سرعت کار را افزایش می‌دهد و هزینه تمام‌شده کار را نیز پایین می‌آورد. به عنوان مثال هزینه تمام‌شده تولید کتاب ما به هیچ عنوان با یک انتشارات تخصصی قابل مقایسه نیست؛ چراکه کلا دو نفر در حوزه انتشارات ما فعال هستند!

با تجربه سال‌ها کار در این موسسه و دید کافی نسبت به چالش‌های پژوهش در حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی، چه موارد و مسائلی شما را در این راه آزار می‌دهد؟
مشکلاتی وجود دارد که به عقیده من کاملا قابل حل است، اما حل نشدن آنها فرایند انجام پژوهش‌ها را کند می‌کند. علاوه بر چالش کمبود پژوهشگر متخصص این حوزه که البته با فعالیت‌های موسسه در حال رفع شدن است، در حوزه آمار و اطلاعات با چالش‌هایی مواجه هستیم. کیفیت، دسترسی و کمیت اطلاعات برای پژوهشگران بسیار مهم است و اقداماتی نیز برای بهبود این موارد انجام شده، اما هنوز جای کار وجود دارد. تامین مالی هم یکی دیگر از مسائل موجود در این حوزه است که البته دلیل برای انجام ندادن کارها محسوب نمی‌شود.
 اما موضوعی که به اعتقاد من باید مورد توجه تصمیم‌گیران سازمان قرار گیرد این است که با توجه به بزرگی سازمان تامین‌اجتماعی در حوزه‌های مختلف بودجه‌ای، دربرگیری و اثرگذاری در جامعه، سازمان باید دارای یک پژوهشکده و دانشگاه حوزه تامین‌اجتماعی باشد. تفاوت سازمان تامین‌اجتماعی با وزارتخانه‌هایی مانند نفت، نیرو، کشاورزی و دیگر نهادها چیست که آنها دارای پژوهشکده یا دانشگاه هستند، اما ما از چنین امکانی برخوردار نیستیم؟ این پژوهشکده‌ها به راحتی می‌توانند در حل معضلات سازمانی در قالب‌ بسیار بزرگ یاری‌رسان باشند. اگر چنین نهادهایی داشته باشیم، می‌توانیم فعالیت‌های پژوهشی و تحقیقاتی حوزه تامین‌اجتماعی را ده‌ها برابر گسترش دهیم و باید گفت به نوعی فضای حوزه تامین‌اجتماعی، این موضوع را مطالبه می‌کند.

به عنوان سوال آخر، تعامل شما با بخش رسانه‌ای کشور چگونه است؟
ما تعامل اثربخش و سازنده‌ای با فضای رسانه‌ای، خصوصا موسسه آتیه که بازوی ارتباطی و رسانه‌ای سازمان تامین‌اجتماعی است داریم. شاید یکی از بهترین تعاملات ما در این سال‌ها با موسسه آتیه بوده چراکه معتقدیم خبرنگاران و روزنامه‌‎نگاران شاغل در این موسسه، صاحب فکر و اطلاعات کافی در حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی هستند و نقش مهمی در بسط و توسعه این ادبیات در کشور دارند.