مولف: حامد حیدری
کلید واژه: پژوهش، آموزش عالی، توسعه، دانشگاه
سال: 1397
عنوان: پیوند بین آموزش و پژوهش در مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی

پیوند بین آموزش و پژوهش در مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی

حامد حیدری

کارشناس آموزش موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی


مقدمه

یکی از اساسی‌ترین مسائل در مدیریت مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی، "چگونگی پیوند بین آموزش و پژوهش"است. در این جامعه جهانی در حال تغییر، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی به‌طور مداوم موقعیت‌های خود را در مواجهه با تقاضاهای جامعه مورد بازبینی قرار می‌دهند. داشتن یک هویت ممتاز و روشن، پایه و اساس محکمی برای تصمیم‌گیری در خصوص چگونگی واکنش به این تغییرات خواسته شده، محسوب می‌شود. لذا آموزش عالی به‌طور مشخص نیازمند یک بررسی دقیق و موشکافانه در ابعاد مختلف خود است. یکی از ابعاد مهمی که بایستی موردتوجه قرار گیرد، کارکردها و نقش‌هایی است که مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی بر عهده دارد که این کارکردها در یک بیان مختصر مشتمل بر آموزش، پژوهش و خدمات است. دراین‌بین وابستگی متقابل بین آموزش و پژوهش است که به‌عنوان هویت و ویژگی خاص هر مؤسسه آموزش عالی و پژوهشی مطرح می‌گردد. بااین‌حال رابطه بین آموزش و پژوهش در دانشگاه‌های مدرن به‌عنوان یک نگرانی بین‌المللی محسوب می‌شود تا آنجا که در برخی متون آمده است. بر اساس بحث‌های اخیر یک بار دیگر می‌توان این نتیجه را گرفت که در آموزش عالی مدرن هیچ مسئله‌ای اساسی‌تر از ارتباط بین آموزش و پژوهش وجود ندارد . به‌رغم این‌که آموزش و پژوهش به‌عنوان دو کارکرد اصلی مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی در همه‌جا مطرح است و از طرفی تقریباً این مفروضه جهانی است که، پژوهش برای آموزش سودمند است و همچنین توافق عمومی بر مهم بودن"دانش‌پژوهی" وجود دارد، شاید تعجب‌آور باشد که تعداد نسبتاً کمی از دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی، سیاست‌های ویژه‌ای برای پایش این دو کارکرد و نیز به حداکثر رساندن و توسعه هم‌افزایی سودمند این دو، در برنامه کاری خود اتخاذ کرده‌اند . با توجه به ضروریات ارائه شده فوق و به‌ویژه خلاء تحقیقاتی موجود در کشور و فقدان سابقه انجام پژوهشی در بررسی ساختار متعامل کارکردهای آموزشی و پژوهشی، بالأخص در حوزه مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی و قطعیت وجود آسیب‌های کارکردی که منجر به عدم تکاپوی کارکردهای فعلی مؤسسات شده است، به نظر می‌رسد درصورتی‌که مدل‌های مختلفی در خصوص ساختار آموزش و پژوهش از مؤسسات برتر بین‌المللی مورداستفاده قرار گیرد، می‌تواند به ارتقای نظام آموزشی و پژوهشی مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی کشور کمک نماید.

*مأموریت و چشم‌انداز

بیانیه مأموریت سازمان فلسفه وجودی و علّت اصلی برای به وجود آمدن آن سازمان است و از طریق آن وحدت اهداف، انگیزه، مبنایی برای تخصیص منابع درون سازمان و ایجاد یک آهنگ عمومی یا فضای سازمانی محقق خواهد شد. در تعدادی از مؤسسات آموزش عالی منتخب ارتباط درونی بین آموزش و پژوهش به‌طور واضح در بیانیه مأموریت دانشگاه و راهبردهای سازمانی متجلی شده است و بنابراین بخشی از فلسفه اساسی مؤسسه را تشکیل می‌دهد. چنانچه دانشگاه کارولینسکای سوئد در بیانیه مأموریت خود آموزش و پژوهش را به‌عنوان عناصر ارتقای خدمات مطلوب در قالب ارتقای سلامت جامعه در ابعاد مختلف قلمداد کرده است. همچنین در بررسی مأموریت دانشگاه‌های معتبر جهان توجه به کاوش‌های پژوهشی پژوهشگر محور، توجه به عملکردهای نوآورانه، پژوهش در حوزه علوم جدید توجه به مزایای یادگیری در محیط‌های کاوشگری از مواردی هستند که در بیانیه مأموریت دانشگاه‌ها لحاظ و اهداف و استراتژی عملیاتی متناسب برای دستیابی به آن طراحی و اجرا می‌گردد .

*برنامه‌های یادگیری و تدریس و برنامه  آموزشی

برنامه آموزشی به‌عنوان اولین ابزار برای مدیریت بر پیوند »آموزش و پژوهش«محسوب می‌شود. شیوه مدیریت بر "پیوند بین آموزش و پژوهش"با استفاده از برنامه‌ریزی آموزشی عبارت است از حصول اطمینان از تنیده شدن پژوهش در آموزش از طریق بررسی و بازبینی مواد و منابع آموزشی، محتوای آموزشی و روش‌های تدریس. میزان هم‌پوشی بین حوزه‌های پژوهشی و محتوای دروس مبنای مدیریت بر این پیوند است. به لحاظ عملی این وظیفه مدیر برنامه‌های آموزشی است که دروس و موضوعات جدیدی که در حوزه پژوهشی مطرح شده اما در برنامه آموزشی پوشش داده نشده را به اعضای هیئت‌علمی گروه پژوهشی مربوطه، اعلام نماید و اساتید مربوطه در خصوص موضوعات مطرح‌شده اعلام نظر و آن را تأیید نمایند.

*برنامه‌های پژوهشی و برنامه‌های توسعه‌ای

اساساً سطح بالای کارکرد پژوهشی، تأثیر مستقیمی روی کیفیت دوره‌های آموزشی مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی دارد و کارایی و تازگی آن را تضمین می‌کند. فعالیت‌های علمی و پژوهشی دانشمندان و محققان همواره مرزهای بین‌المللی را درنوردیده و بستر مناسبی برای تقویت تعاملات و تبادلات بین ملت‌ها ، فرهنگ‌ها و تمدن‌ها فراهم نموده است. در ساختار پیوند بین آموزش و پژوهش در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، مؤلفه پژوهش و برنامه‌های پژوهشی رکن اصلی و اساسی را ایفا می‌کند. بر اساس یافته‌های پژوهش برگزاری دوره‌های مستقل پژوهشی در قالب فرصت‌های  پژوهشی چه در طول سال و یا مقطع زمانی خاص و انجام پروژه‌های پژوهشی به‌ویژه در مقاطع عمومی بین پژوهشگران و اعضای هیئت‌علمی، زمینه آشنایی پژوهشگران مقاطع عمومی را با اصول و مبانی پژوهشی و تفکر پژوهشی آشنا می‌نماید. درعین‌حال به‌منظور افزایش اثربخشی دوره‌ها چنانچه در دانشگاه MIT ایالات‌متحده اجرا می‌شود، الزام شرکت اساتید در حداقل یک‌بار در پروژه‌ها و تأثیر آن بر نظام پایش و ارتقای سالانه آن‌ها و نیز فراهم نمودن زمینه مشارکت حمایت‌کنندگان مالی خارجی چنانچه در دانشگاه لیدز بریتانیا در خصوص پروژه‌های مبتنی بر آزمایشگاه دانشجویان پزشکی اجرا می‌گردد، می‌تواند بستر مناسبی برای تحقق ایجاد فضای پژوهشی و به‌ویژه پژوهش‌های کاربردی در سطح مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی را فراهم آورد. درعین‌حال علاوه بر برنامه‌های پژوهشی لزوم توجه به برنامه‌های توسعه‌ای نیز در تقویت این مؤلفه مؤثر خواهد بود.

بر اساس یافته‌های پژوهش و مطالعات صورت گرفته در برنامه‌های توسعه دانشگاه‌های معتبر جهان، توجه به ایجاد ارتباط بین مراکز تحقیقاتی و برنامه درسی و بین یادگیری پژوهشگران و اساتید فعال در حیطه دانش‌پژوهشی آن‌چنان‌که در دانشگاه‌های سیدنی (استرالیا) و تورنتو (کانادا) اجرا گردیده است، باعث توسعه محیط آموزش متمرکز بر پژوهش، ادغام تجربیات پژوهشی و توسعه دانش‌پژوهشی در سرتاسر برنامه‌های آموزشی و توسعه برنامه‌های تقویت آموزش از طریق حمایت مراکز تحقیقاتی، و قرار دادن امکانات پژوهشی این مراکز در اختیار گروه‌های آموزشی و درسی شده است.

*مکانیسم‌های ساختاری و استراتژی‌های دانشگاهی

اصولاً ارزش سودمندی تعامل بین آموزش و پژوهش قابل‌درک نیست مگر آنکه از ساختارها، رویه‌ها و به‌ویژه استراتژی‌های پژوهش و آموزش و یادگیری آن دانشگاه اطلاع پیدا نماییم. ازآنجاکه یکی از راه‌های عملیاتی و محقق شدن استراتژی‌های سازمان، وجود ساختار مطلوب است، لذا در وهله اول مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی بایستی به اصلاح ساختارها، رویه‌ها، قوانین و مقررات در راستای تقویت پیوند بین آموزش و پژوهش بپردازد تا از طریق اصلاح این موارد، سازمان به‌چابکی لازم برای دستیابی به استراتژی‌های ارتقای پیوند بین آموزش و پژوهش، دست یابد. بر اساس یافته‌های پژوهش به مجموعه متنوعی از طراحی‌های ساختاری سازمان برای تقویت پیوند بین آموزش و پژوهش برخورد می‌نماییم که ازجمله می‌توان به طراحی » واحد تکنولوژی یادگیری در دانشگاه اوکلند نیوزیلند اشاره نمود که این مرکز باهدف کمک به اعضای هیئت‌علمی برای توسعه توانایی‌های خود در استفاده از  فن‌آوری در راستای ارتقای کیفیت آموزش و یادگیری، کمک می‌نماید این کار از طریق بهره‌گیری از پژوهش برای استفاده بهینه از گزینه‌های مطلوب و مناسب فناوری برای بهبود تدریس و یادگیری محقق می‌شود.

*نقش نظامات کشوری در تقویت پیوند بین آموزش و پژوهش

نظام‌های کشوری می‌توانند نقش کلیدی در حمایت از مؤسسات آموزش عالی در ایجاد یک پل ارتباطی بین آموزش و پژوهش ایفا نمایند. یکی از ابعاد این حمایت‌ها، حمایت‌های مالی است. بر اساس یافته‌های پژوهش مؤسسات و واحدهای حمایتی دانشگاه‌ها در سطح کشوری از طریق طراحی برنامه‌های حمایتی در شوراهای سیاست‌گذاری و اجرایی و نیز ترجمان‌های قانون‌گذار، از طریق تصویب قوانین و تصریح پیوند بین آموزش و پژوهش در قانون، اقدام می‌نمایند. علاوه بر این، قوانین و مقررات وضع‌شده توسط مراجع قانون‌گذاری می‌تواند به‌عنوان یک حامی قانونی، توجه ویژه‌ای به آموزش و پژوهش داشته باشد.

*فرهنگ سازمان

به علل گوناگون تقویت پیوند بین آموزش و پژوهش در مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی با سابقه تأسیس کم‌تر(جوان‌تر) راحت‌تر از مؤسسات قدیمی است. زیرا در این مؤسسات دو فرهنگ مجزا برای آموزش و پژوهش وجود دارد که توسط ساختارهای سازمانی از هم جدا شده‌اند و اکثراً، پژوهش ارزش و اعتبار بیش‌تری نسبت به آموزش دارد. در مقابل اعضای هیئت‌علمی در مؤسسات جوان‌تر با توجه به نوآوری‌های خود در تدریس و تعامل نزدیک با فرآیند یادگیری دانشجویان، به‌خوبی قادر به انجام و انتشار پژوهش‌های خود در محیط آموزش هستند. در عمل نیز چنین مشاهده می‌شود که در مؤسسات جدید فعالیت اعضای هیئت‌علمی به‌مراتب در هر دو کارکرد آموزشی و پژوهشی بیش‌تر از مؤسسات قدیمی‌تر است.

*رضایت‌مندی و انگیزه

یکی از مشکلاتی که سازمان‌ها با آن مواجه هستند، عدم تعهد سازمانی و نارضایتی از شغل و وظایف محوله است که منجر به مشکلاتی برای سازمان از قبیل ترک خدمت، غیبت، تأخیر، عدم مشارکت و درگیری فعال و درنهایت سطوح پایین عملکرد خواهد شد، که نهایتاً کاهش اثربخش سازمان را به دنبال دارد. از طرفی رضایت مشتری یکی از عوامل موفقیت سازمان می‌باشد، به همین خاطر مؤسسات آموزش عالی معتبر به برآوردن نیازهای مشتریان خود یعنی دانشجویان، توجه زیادی نشان می‌دهند. دراین‌ارتباط و بر اساس یافته‌های این پژوهش، پژوهشگران در تجربیات یادگیری که منجر به توسعه توانمندی‌های ایشان شده است و به موفقیت آن‌ها می‌انجامد رضایت‌مندی بالایی دارند که این مهم در محیط‌های پژوهشی و فرهنگ مبتنی بر کاوشگری و جستجو، محقق می‌شود. تجربه دانشگاه سیدنی مبنی بر توسعه مهارت‌های زندگی و حرفه‌ای از طریق تنوع و توسعه تجربیات زندگی دانشگاهی و باهدف تربیت شهروند جهانی از رموز موفقیت این دانشگاه در پذیرش دانشجو و ماندگاری آن‌ها محسوب می‌شود. به اعتقاد شورای پول و اعتبار آموزش عالی انگلستان، مهم‌ترین انگیزه شخصی در ماندگاری در شغل مربوطه، فرصت درگیر شدن در پژوهش است. لذا ارتباط مؤثر یادگیری پژوهش، منجر به توسعه مهارت‌های زندگی و حرفه‌ای اعضای هیئت‌علمی و پژوهشگران خواهد شد. درمجموع می‌توان چنین نتیجه گرفت که ترکیب آموزش و پژوهش به‌عنوان یک عامل مهم در ایجاد تعادل بین نقش‌ها و وظایف و حفظ روحیه و انگیزه در بین اعضای هیئت‌علمی عمل خواهد کرد.

*اخلاق گروه‌های آموزشی در خصوص پیوند آموزش و پژوهش

رعایت اصول و ارزش‌های اخلاقی در همه ابعاد زندگی بشر یکی از مهم‌ترین راه‌های حفظ و ارتقای سلامت زندگی اجتماعی است. فعالیت‌های علمی و پژوهشی نیز صرفاً در قالب چارچوب‌های اخلاقی می‌تواند درستی و اعتبار خود را حفظ کند. لذا تدوین منشور اخلاقی در پژوهش‌های آموزشی که نشأت‌گرفته از پیوند بین آموزش و پژوهش است، می‌تواند در حمایت از این قلمرو گسترده و پیچیده نقش اساسی ایفا نماید. اصول اخلاقی و رعایت آن نه‌تنها در خصوص اعضای هیئت‌علمی و عملکردهای آنان مصداق دارد، بلکه پژوهشگران را نیز شامل می‌شود. پژوهشگران بخش مهمی از هنجارهای اخلاقی را در محیط‌های پژوهشی و از طریق برنامه‌های رسمی فرا می‌گیرند. بنابراین رعایت اصول اخلاقی در پژوهش و آموزش از سوی گروه‌های آموزشی به سلامت این دو کارکرد و توسعه هنجارهای اخلاقی در بین پژوهشگران و متعاقب آن جامعه، کمک خواهد نمود.

 

منابع

                      

Rhodes FHT. Reinventing the university. In: Weber LE, Duderstadt JJ. editors. Reinventing the University.

London: Economica; 2004: 3-13.

Braeckman T, Elen J, Hellemans M, Simons M. Models on the relation between research and education at

universities: The (national) history and the European (global) present. Leuven, Belgium: University of Leuven,

Centrum voor Fundamentele Pedagogiek; 2004. [citd 2014 Oct 22]. available from: https: //lirias. kuleuven.

be/handle/123456789/148426

Brew A. Research and teaching: changing relationships in a changing context. Studies in Higher Education.

1999; 24(3): 291–301.

Brew A. Teaching and research: new relationships and their implications for inquiry-based teaching and learning in higher education. Higher Education Research & Development. 2003; 22(1): 3-18.

 

Rowland S. Relationships between teaching and research. Teaching in Higher Education. 1996; 1(1): 7-20

 

McMaster University. [citd 2012 May10]. available from: http: //socserv2. mcmaster. ca/inquiry/courseoutline.

Htm 

University of Leeds. [citd 2014 Oct 22]. available from: http: //www. biolog-e. leeds. ac. uk/

University of Toronto. [citd 2014 Oct 22]. available from: http: //www. utoronto. ca/

The university of Auckland. . [citd 2012 Jun 12]. available from: https: //www. fmhs. auckland. ac.