مولف: آوات رضانیا
کلید واژه: پژوهش، ارتباطات علمی، تامین اجتماعی، موسسه عالی پژوهش تامین اجتماعی
سال: 1397
عنوان: پژوهش و ارتباطات علمی

پژوهش و ارتباطات علمی

آوات رضانیا

مدیر روابط عمومی موسسه 


ارتباطات علمی به هر نوع ارتباطی گفته می‌شود که بین مجامع علمی با همدیگر و با عامه مردم و دیگر حوزه‌های اجتماعی سیاسی و اقتصادی انجام می‌گیرد. مهم‌ترین بخش ارتباطات علمی بیان و ارائه یافته‌های علمی و پژوهشی به افراد عادی و غیرمتخصص است؛ امری که با عنوان همگانی سازی یافته‌های علمی نامیده می‌شود. هر فردی که به‌مثابه یک دانشمند یا پژوهشگر فعالیت می‌کند می‌تواند در راستای ارتباطات علمی هم فعال باشد اما این روزها حوزه ارتباطات علمی بیش‌ازپیش به حوزه حرفه‌ای و تخصصی تبدیل شده است و شامل مواردی مانند برگزاری نمایشگاه‌های دستاوردهای علمی و پژوهشی روزنامه‌نگاری سیاست‌گذاری رسانه‌ای و تولیدات رسانه‌ای می‌شود.

ارتباطات علمی همچنین شامل ارتباطات مابین فعالان حوزه علم و پژوهش (برای نمونه از طریق نشریات علمی) و همچنین ارتباط بین فعالان علم و پژوهش و افراد غیرمتخصص (در مواردی مانند بحث‌های عمومی و ابتکارات علوم شهروندی) می‌شود.

در وضعیت جدید رسانه‌ای و با گسترش فنّاوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی، ارتباطات علمی دچار مسائل و مشکلات زیادی شده است. درحالی‌که فعالیت‌های علمی و پژوهشی امری روشمند و نظام‌مند است و در ارتباطی پیوسته و مداوم با دیگر دستاوردهای پژوهشی در گذشته قرار دارد. در وضعیت فعلی، دستاوردهای علمی و پژوهشی به‌صورت منقطع و فاقد ارجاع به کلیت و جامعیت حوزه علم ارائه می‌شوند. پیام‌های علمی در شبکه‌های اجتماعی نمونه‌های روشنی از این شکل از ارائه یافته‌های علمی هستند. دستاوردهای علمی و پژوهشی در کانال‌ها و گروه‌های عمومی و حتی علمی، به‌صورت انتخابی و بدون ارجاع به کلیت متن پژوهشی و حتی سؤالات آن ارائه می‌شوند.

بخش مهمی از ارتباطات علمی به‌گونه‌ای است که افراد عامه نه‌تنها دستاوردها را درک و فهم می‌کنند، بلکه سؤالات، روش‌شناسی و حتی مطالعات پیشینی مرتبط را نیز بشناسند، امری که در وضعیت فعلی ارتباطات علمی در ایران نادیده گرفته می‌شود. این موضوع به‌خصوص در جلوگیری از پخش اطلاعات نادرست و غلط علمی، که به‌آسانی در شبکه‌های اجتماعی گسترش پیدا می‌کنند، اهمیت زیادی دارد. اشاره به کلیت یک فعالیت علمی شامل دغدغه‌ها، مسائل و روش‌ها و تکنیک‌ها، باعث آشنایی مردم با آثار علمی و ارتقای سطح سواد علمی آن‌ها می‌شود و باعث می‌شود به‌راحتی تحت تأثیر پیام‌های دروغین علمی قرار نگیرند.

بااین‌وجود این بدان معنا نیست که ارتباطات علمی در تمام سطوح آن با یک‌زبان پیچیده و سرد علمی ارائه شود. ارتباطات علمی می‌تواند از روش‌هایی مانند سرگرمی-اطلاع‌رسانی، طنز، داستان‌گویی و استعاره و دیگر روش‌های ادبی استفاده کند. زیبایی شناسانه کردن ارائه علمی و پژوهشی می‌تواند باعث جذب مخاطبان فراری شود. یکی از نمونه‌های موفق این رویکرد، ارائه دستاوردهای علمی در قالب‌های اینفوگرافی، موشن‌گرافی، تایپوگرافی، کاریکاتور و انیمیشن است، به‌گونه‌ای که مخاطبان در حین دستیابی به اطلاعات علمی، با روش علمی و شیوه و فرایند نتیجه‌گیری در فعالیت‌های علمی آشنا شوند. فعالان حوزه ارتباطات علمی باید برای بهبود ارتباطات خود حداقل با این ابزار و تکنیک‌ها آشنایی اولیه داشته باشند و در رابطه با کاربست آن‌ها آموزش ببینند.

امروزه ارتباطات علمی یک شاخه دانشگاهی است و نشریات علمی با عناوینی مانند درک عمومی دانش و ارتباطات علمی وجود دارند. تحقیقات در حوزه ارتباطات علمی اغلب به مطالعات علم و فنّاوری پیوند دارد. اما به‌صورت کلی بیشتر حوزه‌ای بینا رشته‌ای شامل تاریخ علم، مطالعات رسانه، روانشناسی و جامعه‌شناسی است. همچنین این حوزه به زیرشاخه‌های زیادی نیز مانند ارتباطات کشاورزی، ارتباطات بهداشت، سلامت، ارتباطات علوم اقتصادی و بازار و ... تقسیم شده‌اند.

 جوزف توماس و جان دیورت (1987)  دلایل متعددی برای افزایش درک عمومی از علوم و پژوهش و سواد علمی بیان کرده‌اند. آن‌ها بر این باور هستند که اگر مردم لذت بیشتری از علم ببرند، احتمالاً بودجه بیشتر، قوانین و مقررات پیشرفته‌تر و علمان آموزش‌دیده‌تری وارد جامعه علمی می‌شوند. دانشمندان آموزش‌دیده‌تر و باتجربه‌تر می‌توانند به شکوفایی و رقابت‌پذیری یک اقتصاد کمک کنند. از طرف دیگر، می‌تواند منافع زیادی برای افراد داشته باشد. امروزه زندگی در یک جامعه فنّاوری محور، بیش از هر زمان دیگری آگاهی از دانش علمی پس‌زمینه این فنّاوری‌ها را ایجاب می‌کند. برخورداری از یافته‌ها و دانش جدید در حوزه‌های اجتماعی و علوم انسانی و حتی علوم فنی و تجربی، می‌تواند به شکل‌گیری شهروندان آگاه برای شکل دادن به جامعه دمکراتیک کمک کند.

از طرف دیگر ارتباطات علمی، شناخت بهتری از جامعه علمی و فعالیت‌های علمی به دست می‌دهد. پرهیز از بت‌پرستی علمی و ارائه مسائل و مشکلات حوزه‌های پژوهش و علم می‌تواند انتظارات عامه مردم و سیاست‌گذاران از علم و پژوهش را تعدیل کند مسائلی مانند محدودیت‌های بودجه، کمبود فنّاوری، فرایندهای زمان‌بر پژوهش‌های علمی، داوری‌ها، بحث‌های علمی و از همه مهم‌تر ملاحظات اخلاقی ازجمله محدودیت‌های کار علمی و پژوهشی هستند.

ارتباطات علمی باید بین درک علمی و مهارت‌های قابل‌انتقال برای درک علمی، تفاوت قائل شود. درحالی‌که  در بیشتر موارد ارتباطات علمی به ارائه دستاوردهای پژوهشی و علمی و درواقع درک علمی خلاصه می‌شوند، باید توجه بیشتری به انتقال و آموزش مهارت‌های درک علمی به عموم مردم صورت بگیرد. این کار مشکلی است و بسیاری از دانشمندان توانا در حوزه‌های علمی ناتوان از آن هستند. ازاین‌رو، این مسئولیت بر عهده متخصصان ارتباطات علمی قرار دارد. ارتباطات علمی باید دیدگاه‌های مردم در مورد پژوهشگران و فعالان حوزه علم را تغییر دهد. بر اساس پژوهش‌های صورت گرفته بیشتر مردم دانشمندان را به‌عنوان افرادی غیراجتماعی می‌شناسند، کسانی که در آزمایشگاه‌ها و مراکز علمی، ارتباط خود را با جهان اطرافشان قطع کرده‌اند. این موضوع باعث شده است تا بسیاری از دانشمندان هم این ذهنیت را در مورد خود قبول کنند و به‌عنوان یک بهانه برای عدم برقراری ارتباط با مردم آن را مطرح کنند.

در روزنامه‌نگاری علمی ارائه یافته‌های علمی به‌صورت ساده و قابل‌فهم، همراه با توضیح اصطلاحات علمی و در چهارچوب و پیش‌زمینه مناسب و همچنین مطرح کردن پرسش‌های مهم در مورد انگیزه‌های محقق و یا موسسه تحقیقاتی، صورت می‌گیرد. برای نمونه باید پرسش‌هایی را درزمینهٔ اولویت‌ها، تأمین مالی، و جایگاه ممتاز موسسه تحقیقاتی به‌مثابه یک تولیدکننده دانش مطرح شود و پاسخ‌هایی برای آن‌ها ارائه شود.

ارتباطات علمی و موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی

موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی زیر نظر سازمان تأمین اجتماعی به فعالیت‌های پژوهشی و علمی در حوزه‌های رفاه، سیاست‌گذاری و تأمین اجتماعی می‌پردازد. اهداف و رسالت‌هایی که برای موسسه تعیین شده‌اند، مستلزم حوزه‌های وسیعی از کار پژوهشی و علمی است. ازیک‌طرف موسسه در ارتباطی مداوم با بدنه مدیریتی و اجرایی سازمان تأمین اجتماعی قرار دارد و با شناسایی مسائل و مشکلات سازمان، کارهای پژوهشی را در راستای این مسائل تعریف می‌کند و تلاش می‌کند راه‌حل‌های علمی برای رفع مشکلات سازمان ارائه کند و از طرف دیگر موسسه رسالتی سنگین برای جبران خلاء تولید دانش و معرفت در حوزه‌های رفاه و تأمین اجتماعی را بر عهده دارد. حوزه‌هایی که عموماً به دلیل کوتاهی دانشگاه‌ها درزمینهٔ معرفی و ترجمه دانش روز، مهجور مانده‌اند.

بر این اساس موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی به شکل‌های مختلف و در سطوح مختلف درگیر ارتباطات علمی است که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از:

  • ارتباط مداوم با بدنه اداری سازمان تأمین اجتماعی با شناسایی مسائل و مشکلات آن‌ها و ارائه راه‌حل‌های علمی و پژوهشی
  • ارتباط با سیاست‌گذاران حوزه رفاه و تأمین اجتماعی در سطوح مختلف مدیریت از استان‌ها تا مدیریت کلان کشور
  • ارتباط با ذینفعان سازمان تأمین اجتماعی به‌مثابه صاحبان اصلی موسسه و ارائه دستاوردها برای قشرهای مختلف کارگران، کارفرمایان، بازنشسته‌ها و خانواده‌های آن‌ها
  • ارتباط با عامه مردم در راستای گسترش و تقویت گفتمان تأمین اجتماعی و اطلاع‌رسانی علمی به عموم مردم
  • ارتباط علمی هم‌تراز با مراکز علمی و پژوهشی و دانشگاه‌ها در داخل و خارج از کشور
  • ارتباط با پژوهشگران فعال حوزه‌های مرتبط
  • ارتباط با سازمان‌ها و مؤسسات مطرح در حوزه‌های رفاه، کار و تأمین اجتماعی مانند ILO
  • ارتباط با رسانه‌ها و مجلات علمی به‌مثابه واسطه‌هایی برای ارائه دستاوردهای علمی و پژوهشی موسسه

 موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی در هرکدام از حوزه‌های مذکور اقدامات درخور تحسینی انجام داده است و تلاش کرده است تا ارتباطات علمی، با استفاده از تمامی امکانات و ابزارهای موجود، به شکلی بهینه انجام بگیرد. یکی از مهم‌ترین مشکلات موسسه در سال‌های گذشته، مشکل ارتباطی عدم ارائه  دستاوردهای علمی برای مخاطبان مختلف بود که کلیت موسسه را تحت‌فشار و پرسش‌ها و انتقادهای مختلف قرار داده بود. در سال گذشته تلاش شد تا این مشکل رفع شود و به شیوه‌های مختلف با تمامی سطوح مذکور ارتباطات مناسبی انجام بگیرد.

در مورد ارتباط با بدنه اداری سازمان تأمین اجتماعی، از ابزارهای مانند گفتگوهای رودررو، ارائه دستاوردهای علمی و پژوهشی به شکل نشست‌های تخصصی و برنامه‌های آموزشی، نامه‌نگاری، اطلاع‌رسانی از طریق وب‌سایت موسسه و شبکه‌های اجتماعی و پیام کوتاه در دستور کار قرار گرفت.

در ارتباط با سیاست‌گذاران و مدیران سازمان تأمین اجتماعی، این کار با ابزار تعامل و گفت‌وگو، به شکل حضور در جلسات مدیران و ارائه دستاوردهای علمی و پژوهشی موسسه، نامه‌نگاری و ارائه متن پژوهش‌ها به مدیران و هدف گرفتن آن‌ها در شبکه‌های اجتماعی انجام گرفته است. درواقع در رابطه با سیاست‌گذاران و مدیران، به‌صورت فردی هدف اطلاع‌رسانی مداوم قرار گرفته‌اند.

در حوزه اطلاع‌رسانی به ذینفعان سازمان تأمین اجتماعی و عامه مردم، راهکارهای مختلفی در دستور کار موسسه قرار گرفته است. ارائه دانش لازم برای آشنایی با سازمان و سازوکارها و قوانین آن از طریق رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، تولید و پخش اینفوگرافی، موشن گرافی و برنامه‌های تلفن‌های همراه انجام گرفته است. هم‌اکنون برنامه تلفن همراه «آسا تأمین» منبعی کامل از قوانین، مقررات و دستورالعمل‌های سازمان تأمین اجتماعی را به‌صورت دسته‌بندی‌شده و با قابلیت جستجو ارائه می‌کند. همچنین  از امکانات رسانه‌های جمعی شامل خبرگزاری‌ها و نشریات مختلف برای اطلاع‌رسانی عمومی بهره گرفته شده است.

در راستای ارتباطات علمی با مراکز پژوهشی و دانشگاه‌ها، عمده فعالیت‌های موسسه در سال گذشته متوجه افزایش دانش و آگاهی پژوهشگران و دانشجویان بوده است. برای این منظور برنامه‌هایی جهت حضور کارشناسان و پژوهشگران موسسه و سازمان در دانشگاه‌های سراسر کشور انجام گرفت و تلاش شد تا در ضمن آشنایی اولیه مراکز علمی و دانشگاهی با حوزه رفاه و تأمین اجتماعی، به مسائل، دغدغه‌ها و پرسش‌های آن‌ها پاسخی درخور و شایسته داده شود. همچنین موسسه تلاش کرده است تا با حمایت مالی از پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویی، دانشجویان را به‌سوی پژوهش در حوزه‌های مدنظر موسسه، تشویق کند.

در  سطح ارتباط با سازمان‌های مطرح و افراد شاخص در خارج از کشور، موسسه برنامه‌های متنوعی شامل دعوت از کارشناسان ILO  برای حضور در ایران و مشارکت در طرح پژوهشی گزارش آکچوئریال در مورد مزایای بلندمدت سازمان تأمین اجتماعی، اعزام پژوهشگران موسسه به دوره‌های آموزشی این سازمان‌ها، دعوت از پژوهشگران و دانشمندان برجسته حوزه‌های مختلف و دعوت از دانشمندان و محققان ایرانی خارج از کشور را در دستور کار داشته است.

موسسه در راستای ارتباطات علمی گسترده با تمامی سطوح تلاش کرده است تا دستاوردهای علمی و پژوهشی خود را در اختیار عامه مردم قرار دهد. تمامی گزارش‌های پژوهشی، دستورالعمل‌ها و دیگر تولیدات پژوهشی موسسه، به‌صورت رایگان بر روی سایت موسسه و از طریق شبکه‌های اجتماعی ارائه شده است. در مورد کتاب‌های منتشرشده موسسه، تلاش شده است تا دسترسی عموم مردم به کتاب‌ها را از طریق ارائه نسخه الکترونیکی کتاب‌ها بر روی برنامه تلفن همراه فیدیبو و برگزاری نمایشگاه‌های مختلف، هموار سازد. همچنین موسسه در همین راستا در نظر دارد خلاصه و چکیده‌های مدیریتی طرح‌های پژوهشی غیر محرمانه و داده‌های آن‌ها را جهت بهره‌برداری پژوهشگران و دانشجویان بر روی سایت موسسه ارائه کنند که به‌زودی این امر نیز محقق خواهد شد.

یکی دیگر از تلاش‌های موسسه در راستای ارتباطات علمی، شفافیت سازی در مورد قراردادهای موسسه است. موسسه نماینده‌ای جهت پاسخگویی در سامانه شفافیت و اطلاع‌رسانی شفاف دولت معرفی کرده است  و تمامی افراد می‌توانند درخواست‌های خود را درزمینهٔ شفاف‌سازی سازوکارهای موسسه ارائه کنند و پاسخ آن را دریافت کنند. همچنین در وب‌سایت موسسه قسمتی با عنوان اتاق شیشه‌ای تعریف شده است که لیست قراردادهای پژوهشی موسسه و اسامی پژوهشگران همکار موسسه و در آینده‌ای نزدیک، مبلغ قراردادها را ارائه می‌کند.

باوجود تلاش‌های زیادی که موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی در راستای اطلاع‌رسانی و ارتباطات علمی انجام داده است هنوز کمی و کاستی‌ها و نواقصی وجود دارد که موسسه در تلاش است تا آن‌ها را رفع نماید. موسسه باید تلاش‌های خود را برای تولید و ارائه محتوای مفید و ارزشمند به‌جای محتوای معمولی، افزایش دهد. استفاده از رسانه‌های تصویری، روش‌های جذاب و سرگرم‌کننده برای اطلاع‌رسانی و آگاه‌سازی عامه مردم، مانند تولید موشن گرافی، اینفوگرافی و حتی داستان‌نویسی علمی و غیره را در دستور کار خود قرار دهد. همچنین باید در شرایط خاص، جهت اطلاع‌رسانی و تبلیغات برای تأثیرگذاری هر چه بیشتر بر افکار عمومی و سیاست‌گذاران و تصمیم گیران در راستای منافع سازمان تأمین اجتماعی و ذینفعان آن، با همکاری روابط عمومی سازمان و موسسه آتیه کمپین‌های تبلیغاتی و اطلاع‌رسانی را طراحی و اجرایی کند.