مولف: فاطمه غلامرضا کاشی
کلید واژه: مسئولیت اجتماعی، شستا، تامین اجتماعی
سال: 1396
عنوان: بررسی عملکرد مسئولیت اجتماعی شرکتی در شرکت‌های ایرانی: مطالعه موردی شرکت‌های سرمایه¬گذاری تأمین اجتماعی (شستا)

بررسی عملکرد مسئولیت اجتماعی شرکتی در شرکت‌های ایرانی: مطالعه موردی شرکت‌های سرمایه­گذاری تأمین اجتماعی (شستا)

تهیه و تدویل: فاطمه غلامرضا کاشی

تاریخ انتشار گزارش: 1396

دانلود گزارش


خلاصه: مسئولیت اجتماعی شرکتی[1] یک مفهوم مربوط به دنیای کسب‌وکار محسوب می­شود که با حوزه­های اخلاق، جامعه و رفاه در ارتباط است. مسئولیت اجتماعی شرکتی به‌واقع جزو ملاحظات اخلاقی شرکت­هاست و زیرمجموعه اخلاق کسب‌وکار دسته‌بندی می­شود که به‌موجب آن شرکت­ها به‌غیراز تعهدات مالی و اقتصادی که دارند باید در قبال انسان­ها و محیط­زیست یا به‌عبارت‌دیگر، جامعه نیز مسئول و متعهد باشند.

مسئولیت اجتماعی از زمانی اهمیت پیدا کرد که شکاف گسترده­ای میان نقش­های اقتصادی و اجتماعی شرکت­ها پدیدار شد.

مسئولیت اجتماعی می­تواند در چند سطح مختلف در سازمان پیاده شود. ساده­ترین سطح عملکرد مسئولیت اجتماعی فعالیت‌های خیریه است که یک سازمان می­تواند جدا از فعالیت اقتصادی خود به آن بپردازد

بنابر تعریف ایزو 26000 مسئولیت اجتماعی شرکتی، هفت مؤلفه اصلی جزو استاندارد مسئولیت اجتماعی شرکت محسوب می­شوند (وب‌سایت رسمی استاندارد ایزو)[2]:

  • پاسخگویی
  • شفافیت
  • رفتار اخلاقی
  • احترام به منافع ذی­نفعان (ذی­نفعان افراد یا گروه­هایی هستند که از رفتار سازمان تأثیر می‌پذیرند یا بر آن اثر می­گذارند)
  • احترام به قانون
  • احترام به هنجارهای بین­المللی
  • احترام به حقوق بشر

سازمان تأمین اجتماعی سازمانی است که بر اساس اصولی چون گسترش عدالت اجتماعی و برای افزایش همبستگی اجتماعی پدید آمده است. به نظر می­رسد شرکت‌های وابسته به سازمان تأمین اجتماعی هم باید در راستای اهداف تأمین اجتماعی سازمان یافته باشند. این پژوهش به دنبال آن است که ببیند عملکرد شرکت­ها وابسته به سازمان تأمین اجتماعی –شستا- در زمینۀ مسئولیت اجتماعی شرکتی چگونه است.

شستا با استفاده بهینه از قابلیت‌های بالقوه خود و حفظ جایگاه برتر در مجموعه شرکت‌های سرمایه‌گذاری چندرشته‌ای کشور به دنبال فعالیت اقتصادی قانونمند، پاسخگو، مطمئن و پایبند به مسئولیت‌های اجتماعی می‌باشد.

شستا یک شرکت سرمایه‌گذاری مادر (هلدینگ) است که مجموعه‌ای با بیش از ۱۷۰ شرکت و مؤسسه را اداره می‌کند.

شرکت‌های تابعه

شستا دارای تعداد زیادی شرکت و هلدینگ است که هر کدام از این هلدینگ­ها به‌نوبۀ خود از شرکت‌های متعددی تشکیل شده­اند. در مجموع نه شرکت یا هلدینگ مجزا در وب‌سایت رسمی شستا به‌عنوان زیرمجموعه معرفی می­شوند:

  • نفت و گاز و پتروشیمی تأمین؛
  • سرمایه‌گذاری دارویی تأمین؛
  • سرمایه‌گذاری صبا تأمین؛
  • سرمایه‌گذاری سیمان تأمین؛
  • سرمایه‌گذاری عمومی تأمین؛
  • سرمایه‌گذاری صدر تأمین؛
  • سرمایه‌گذاری عمران و حمل‌ونقل تأمین؛
  • سرمایه‌گذاری انرژی تأمین؛
  • سرمایه‌گذاری صنایع نوین تأمین.

مروری بر ادبیات نشان می­دهد که عملکرد مسئولیت اجتماعی شرکت­ها در ایران تا حد نسبتاً قابل قبولی مطالعه شده است (قاسمی، 1374) (مجتهد زاده و طبقیان، 1390) (منصوری، 1388) (صالحی، صادقی و معین­الدین، 1392) (نوائی1393)

پیشینه نظری

جامعه­شناسان کلاسیک همچون دورکیم، وبر و زیمل در تصویری که از جامعه مدرن ارائه می­کنند، از فردگرایی فزاینده جوامع ابراز نگرانی کرده­اند. در این معنا در جامعه جدید انسان تنها به مسائل خویش می­اندیشد و تعهدات اجتماعی خود را از یاد برده است. همان­طور که فردگرایی چالش امروزی سر راه تعهد، مشارکت جمعی، احساس تعلق و مسئولیت­پذیری اجتماعی است، رویکرد سودمحور در بنگاه­های اقتصادی نیز چالشی سر راه مسئولیت­پذیری شرکت­هاست

بنگاه­های اقتصادی از زمان میلتون فریدمن که تنها مسئولیت­پذیری آن­ها در کسب سود بیشتر تعریف می­کرد، راه بسیاری را طی کرده­اند و تجربه بین­المللی نشان داده است که اگر آن­ها به مسئولیت اجتماعی و محیطی خود در قبال جامعه­ای که در آن مشغول به فعالیت اقتصادی هستند عمل کنند، می­توانند در حل بسیاری از ناملایمات اجتماعی و زیست‌محیطی مثمر ثمر باشند و درعین‌حال با رویکرد استراتژیک به مسئولیت اجتماعی شرکتی در عملکرد مالی خود نیز بیشتر منتفع شوند.

مسئولیت اجتماعی شرکتی را می­توان هم­راستا با مفهوم اخلاق کسب‌وکار بررسی کرد که حدود سال­های 1970 شروع به شکل­گیری کرد. می­توان از چهار سطح مسئولیت اجتماعی نام برد: اقتصادی، قانونی، اخلاقی و اختیاری که رعایت این سطوح مسئولیت اجتماعی می­تواند به شرکت­ها در حفظ تصویر مطلوب و مدیریت شهرت و اعتبار کمک کند (کارول[3]، 1999).

ایزو 26000: استاندارد مسئولیت اجتماعی شرکتی

کسب‌وکارها و سازمان­ها در خلأ عمل نمی­کنند. رابطۀ آن­ها با جامعه و محیط‌زیستی که در آن کار می­کنند عامل مهمی در توانایی آن­ها برای ادامه کار است. این عامل همچنین به‌طور فزاینده­ای به‌عنوان عامل ارزیابی عملکرد کلی آن­ها مورد استفاده قرار می­گیرد. ایزو 26000 راهنمایی برای اینکه کسب‌وکارها و سازمان‌هایی چگونه می­توانند به لحاظ اجتماعی مسئولانه عمل کنند فراهم می­کند.

ایزو 26000 فارغ از اندازه و مکان شرکت، راهنمایی برای موارد زیر است:

  • مفاهیم، واژه­ها و تعاریف مربوط به مسئولیت اجتماعی؛
  • زمینه، روندها و ویژگی­های مسئولیت اجتماعی شرکتی؛
  • اصول و عملکردهای مربوط به مسئولیت اجتماعی شرکتی؛
  • موضوعات و مسائل اصلی مربوط به مسئولیت اجتماعی شرکتی؛
  • یکپارچه­سازی و اجرا و ترویج رفتار مسئولانه در سازمان؛
  • شناسایی و درگیر شدن با ذی­نفعان؛
  • به اشتراک‌گذاری تعهدات، عملکردها، و دیگر اطلاعات مربوط به مسئولیت اجتماعی شرکتی.
  • ایزو 26000 قصد دارد به سازمان­ها کمک کند در جهت توسعه پایدار حرکت کنند، از محدودیت قانونی فراتر بروند و بفهمند که مطابقت با قانون جزو حداقل­های الزامی مسئولیت اجتماعی و اخلاقی هر سازمانی است. این استاندارد به دنبال بیشینه‌کردن فهم سازمان­ها از مسئولیت اجتماعی شرکتی است.

اصول مسئولیت اجتماعی شرکتی که استاندارد ایزو26000 به آن اشاره می­کند، شامل موارد زیر می­شود:

  • پاسخ­گویی؛
  • شفافیت؛
  • رفتار اخلاقی؛
  • احترام به منافع ذی­نفعان؛
  • احترام به قانون؛
  • احترام به هنجارهای بین­المللی؛
  • احترام به حقوق بشر.

روش پژوهش

این پژوهش در پی آن است که به‌صورت مقطعی و توصیفی میدان عملکرد مسئولیت اجتماعی را در میان شرکت‌های شستا مطالعه کند. با نه نفر از مدیران شرکت‌های شستا و مطلعین کلیدی مصاحبه­های عمیق انجام گرفت. مشارکت‌کنندگان که در سطوح مدیریتی شرکت‌های دارویی تأمین، املاح معدنی ایران، مس سرچشمه، مس باهنر و خود شستا بودند، همگی از تحصیلات کارشناسی ارشد و بالاتر برخوردار بودند.

یافته­های پژوهش

در هفت دسته اصلی شامل تعریف مدیران از مسئولیت اجتماعی، شیوه مدیریت و اجرای مسئولیت اجتماعی، معیارهای ایزو 26000، خلاقیت و نمونه­های عملکرد موفق، مسئولیت اجتماعی و مدیریت شهرت و اعتبار، چالش­ها و فرصت­ها تقسیم­بندی شده است. هر کدام از این مضامین می­تواند به‌صورت زیر مورد تحلیل واقع شود.

  1. نبود تعریف مشخص
  2. شیوۀ مدیریت و اجرای مسئولیت اجتماعی شرکتی
  3. معیارهای ایزو 26000
  4. خلاقیت و نمونه عملکردهای موفق
  • شرکت دارویی تأمین
  • شرکت دارویی اکسیر
  • شرکت مس شهید باهنر
  • شرکت املاح معدنی ایران
  1. مسئولیت اجتماعی و مدیریت شهرت و اعتبار
  2. چالش­ها
  3. فرصت­ها

 

عملکرد مسئولیت اجتماعی شرکتی توسط شرکت‌های شستا می‌تواند تأثیرات شگرفی در پی داشته باشد. مدیران امروزه باید علاوه بر مهارت­های تخصصی نسبت به مسائل اجتماعی نیز پاسخگو و حساس باشند. اگر افراد و شرکت­ها به‌عنوان عوامل کنشگر خرد در سطح جامعه مسئولیت­پذیری بیشتری به عهده بگیرند؛ هم در کوتاه‌مدت و هم در بلندمدت می­توانند موجبات تحول جامعه را فراهم آورند.

تعریف مدیران از مسئولیت اجتماعی شرکتی بعضاً کاستی­هایی همچون عدم انطباق با تعاریف معمول آکادمیک دارد و با استاندارد ایزو 26000 نیز آشنایی ندارند. به‌رغم این، عملکردهای خلاقانه­ای در شرکت­ها مشاهده شده است که می­تواند جزو عملکردهای مسئولیت اجتماعی موفق محسوب شود. همچنین شرکت‌های شستا به‌واسطه وابستگی به سازمان تأمین اجتماعی چندین فاکتور ایزو 26000 را به نحو قابل قبولی پیاده­سازی و اجرا می‌کنند. این فاکتورها شامل انطباق با قانون، حفظ حقوق کارکنان به‌مثابه ذی­نفعان ذیل قانون کار، شفافیت و اهمیت به محیط‌زیست هستند. بااین‌وجود از سازمان تأمین اجتماعی انتظار می­رود در مورد مسئولیت اجتماعی شرکتی بیشتر دست به عمل بزند و فراتر از احترام به الزامات قانونی عمل کند.

گرچه میزان مسئولیت اجتماعی شرکتی از پیش تعیین شده نیست؛ اما به‌واسطه گستردگی کاری شرکت‌های شستا از این نه هلدینگ که بیش از 140 شرکت تابع دارند؛ انتظار می­رود تا حد مطلوبی عملکردهای مسئولیت اجتماعی را در فعالیت‌های خود بگنجانند. این امر وقتی خود را بیشتر می­نمایاند که در تمامی وب­سایت­های این نه هلدینگ گرچه از مأموریت­ سازمانی و ارزش­ها و چشم­اندازها صحبت شده است؛ اما مسئولیت اجتماعی شرکتی جایی ندارد.

اکثر مدیران از مثبت بودن مسئولیت اجتماعی شرکتی صحبت می­کنند و علاقه‌مند هستند این عملکردها را در کار شرکت پیاده کنند اما در عمل با استراتژی سازمانی آن­ها تنیدگی ندارد و در حد علاقه شخصی باقی می­ماند.

بخشی از این، مربوط به فضای کسب‌وکار ایران است، بخش دیگری را می­توان به جدید بودن مسئولیت اجتماعی در فضای کسب‌وکار ایران نسبت داد، بخش دیگری را هم می­توان مرتبط با نبود آگاهی در میان ذی­نفعان دانست

در شرکت‌های شستا نبود بودجۀ اختصاصی و گزارش­دهی و تنیده نبودن برنامه­ها در استراتژی سازمانی نشان از عملکرد ضعیفی در حوزه مسئولیت اجتماعی شرکتی دارد.

بنابراین موارد زیر به‌عنوان راهکارهای عملی که می­تواند مسئولیت اجتماعی شرکت‌های شستا را ارتقاء ببخشد پیشنهاد شده است:

  • آموزش مسئولیت اجتماعی به مدیران به‌ویژه در سطوح بالای مدیریتی؛
  • سیاست­گذاری جامع توسط سازمان تأمین اجتماعی برای شرکت‌های زیرمجموعه؛ سازمان
  • در نظر گرفتن اصل تنوع؛

 

 

[1] Corporate Social Responsibility

[2] http://www.iso.org/iso/home/standards/iso26000.htm، تاریخ دسترسی: آذر 1395

[3] Carroll