خدمات رفاهی سالمندان، تجربه کشورهای منتخب


به گزارش روابط عمومی موسسه عالی پژوهش تامین اجتماعی، نشست تخصصی «ارائه خدمات رفاهی سالمندان در کشورهای منتخب»، با سخنرانی آقای ابراهیم شیری، از طرف موسسه و با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در روز چهارشنبه ساعت 13 الی 15 در سالن اجتماعات اندیشه پژوهشگاه علوم انسانی برگزار شد.

آقای ابراهیم شیری در این نشست تجربیات کشورهای سوئد، ایالات متحده آمریکا، فرانسه، اسپانیا، ژاپن، قطر، برزیل، ترکیه، چین و روسیه را ارائه کردند و در نهایت نظام خدمت رسانی به سالمندان در ایران را بر توجه به تجربیات دیگر کشورها مورد بحث قرار دادند و پیشنهادهایی در این مورد ارائه کردند.

آقای ابراهیم شیری هدف از انجام این پژوهش را دست یابی به یک شمای کلی از ارائه خدمات رفاهی به سالمندان در حوزه رسمی معرفی کردند. انتخاب کشورها بر اساس دسته بندیهای مختلف کشورها انجام گرفته است. این دسته ها عبارتند از: کشورهای لیبرال، ایلات متحده آمریکا؛ از کشورهای محافظه کار، کشور آلمان؛ در نظام های رفاهی سوسیال دموکرات کشور سوئد؛ کشورهای جنوبی اروپا یا لاتین، اسپانیا، کشورهای موفق آسیای شرقی، ژاپن؛ کشورهای در حال توسعه آمریکای لاتین، برزیل؛ کشورهای خاورمیانه، ترکیه؛ کشورهای با درآمدهای رانتی، قطر؛ کشورهای پساسوسیالیستی، روسیه؛ کشورهای در حال توسعه و در حال نیل به دولت رفاه، چین.

در ادامه آقای شیری به ضرورت و اهمیت بحث خود پرداختند و اشاره کردند که سالمندان جزء گروه‌های هدف و گروه‌های آسیب‌پذیر جامعه هستند که بخشی از برنامه‌ها و خدمات رفاهی به این گروه معطوف است. کشور ایران با رشد جمعیت سالمند روبروست، بنابراین ضروری است سیاست‌ها و برنامه‌های رفاهی متناسب با انتقال جمعیتی مذکور بازنگری و اصلاح شوند. برای مثال با توجه به سیستم و نظام پرداخت مستمری بازنشستگی در ایران که مبتنی بر رژیم توزیع است، مشکلاتی را در تأمین منابع مالی صندوق بازنشستگی کشور در آینده ایجاد خواهد کرد. کم شدن نیروی فعال شاغل و رشد سالمندان این نسبت را کاهش و فشاری را بر صندوق بازنشستگی کشوری وارد خواهد کرد. از سوی دیگر روند رو به رشد جمعیت سالمندان در کشور توجه به مقوله سلامت این گروه سنی را بیش‌ازپیش آشکار می‌کند و نیازمند توسعه بیمه‌های سلامت در کشور خواهیم بود. بنابراین توجه به این مقوله امری ضروری و لازم می‌نماید.

این پژوهشگر حوزه مطالعات اجتماعی و رفاهی، ابتدا رژیم‌های رفاهی هر کدام از کشورها را معرفی کرده و در ادامه به رتبه این کشورها بر اساس شاخص کامیابی لگاتوم اشاره کردند. بر اساس این شاخص رتبه کشورهای مورد مطالعه به شرح زیر می باشد: ایالات متحده رتبه 18، سوئد رتبه 5، فرانسه رتبه 19، اسپانیا رتبه 20، ژاپن رتبه 23، قطر رتبه 47، برزیل رتبه 54، ترکیه رتبه 88، چین رتبه 90، روسیه رتبه 101 و ایران رتبه 117.

شاخص بعدی، شاخص دیدبان سالمندی است که بر اساس آن رتبه ایالات متحده رتبه 16، سوئد رتبه 7، قطر رتبه 21، فرانسه رتبه 24، اسپانیا رتبه 27، ژاپن رتبه 31، برزیل رتبه 50، ترکیه رتبه 57، چین، رتبه 58، روسیه رتبه 99 و ایران رتبه 90، را دارا می باشند.

در ادامه شیری اطلاعات جمعیت شناسی سالمندان این کشورها را ارائه کردند. جمعیت ایالت متحده آمریکا سال 2017 تقریباً 326 میلیون نفر بود. 18.79 درصد جمعیت آمریکا در گروه سنی 0- 14 ساله، 65.69 درصد جمعیت در گروه سنی 15- 64 ساله و 15.52 درصد از جمعیت را سالمندان تشکیل می‌دهند. با افزایش گروه سنی بر نسبت زنان افزوده شده بااین‌حال به ازای 100 مرد تقریباً 102 زن در آمریکا زندگی می‌کند.

 این موضوع در مورد جمعیت فرانسه، سال 2017 تقریباً 65 میلیون نفر بوده است. 18.32 درصد جمعیت فرانسه در گروه سنی 0- 14 ساله، 61.83 درصد جمعیت در گروه سنی 15- 64 ساله و 19.85 درصد جمعیت را سالمندان تشکیل می‌دهند. با افزایش گروه سنی بر نسبت زنان افزوده می‌شود. بااین‌حال به ازای 100 مرد تقریباً 105 زن در فرانسه زندگی می‌کند.

جمعیت اسپانیا سال 2017 تقریباً 46 میلیون نفربوده بود. 14.66 درصد جمعیت اسپانیا در گروه سنی 0- 14 ساله، 66 درصد جمعیت در گروه سنی 15- 64 ساله و 19.34 درصد را سالمندان تشکیل می‌دهد. با افزایش گروه سنی بر نسبت زنان افزوده می‌شود. بااین‌حال به ازای 100 مرد تقریباً 104 زن در این کشور زندگی می‌کند.

جمعیت ژاپن سال 2017 تقریباً 126 میلیون نفر بود. 12.75 درصد جمعیت ژاپن در گروه سنی 0- 14 ساله، 59.93 درصد جمعیت در گروه سنی 15- 64 ساله و 27.32 درصد را از جمعیت ژاپن سالمندان تشکیل می‌دهد. با افزایش سن بر نسبت زنان افزوده می‌شود. به‌طوری‌که به ازای 100 مرد تقریباً ً 105.7 زن در ژاپن زندگی می‌کند.

جمعیت قطر سال 2017 تقریباً 2 میلیون نفر بود. 15.59 درصد جمعیت قطر در گروه سنی 0- 14 ساله، 83.7 درصد جمعیت در گروه سنی 15- 64 ساله و 1.43 درصد را سالمندان تشکیل می‌دهد. در این کشور نسبت مردان بسیار بیشتر از زنان است، به‌طوری‌که به ازای 100 مرد در قطر تنها 40 زن زندگی می‌کند.

جمعیت برزیل سال 2017 تقریباً 211 میلیون نفر بود. 22.15 درصد جمعیت برزیل در گروه سنی 0- 14 ساله، 69.43 درصد جمعیت در گروه سنی 15- 64 ساله و 8.42 درصد جمعیت برزیل را سالمندان تشکیل می‌دهد. با افزایش گروه سنی بر نسبت زنان افزوده می‌شود. بااین‌حال به ازای 100 مرد تقریباً 104 زن در برزیل زندگی می‌کند.

جمعیت ترکیه سال 2017 تقریباً 80 میلیون نفر بود. 24.98 درصد جمعیت ترکیه در گروه سنی 0- 14 ساله، 67.05 درصد جمعیت در گروه سنی 15- 64 ساله و 7.97 درصد از جمعیت ترکیه را سالمندان تشکیل می‌دهد. با افزایش گروه سنی بر نسبت زنان افزوده می‌شود. بااین‌حال به ازای 100 مرد تقریباً 103 زن در ترکیه زندگی می‌کند.

جمعیت چین سال 2017 تقریباً یک میلیارد و 338 میلیون نفر بوده است. 17.27 درصد جمعیت چین در گروه سنی 0- 14 ساله، 72.2 درصد جمعیت در گروه سنی 15- 64 ساله و 10.52 درصد از جمعیت روسیه را سالمندان تشکیل می‌دهد. با افزایش گروه سنی بر نسبت زنان افزوده می‌شود. بااین‌حال به ازای 100 مرد تقریباً 107 زن در چین زندگی می‌کند.

جمعیت روسیه سال 2017 تقریباً 143 میلیون نفر بوده است. 17.51 درصد جمعیت روسیه در گروه سنی 0- 14 ساله، 68.47 درصد جمعیت در گروه سنی 15- 64 ساله و 14.02 درصد از جمعیت روسیه را سالمندان تشکیل می‌دهد. با افزایش گروه سنی بر نسبت زنان افزوده شده بااین‌حال به ازای 100 مرد تقریباً 115 زن در روسیه زندگی می‌کند.

در مورد ایران جمعیت در سال 2017 تقریباً 81 میلیون نفر است. 23.65 درصد جمعیت ایران در گروه سنی 0- 14 ساله، 70.89 درصد جمعیت در گروه سنی 15- 64 ساله و 5.45 درصد از جمعیت ایران را سالمندان تشکیل می‌دهد. تا گروه سنی 15- 64 ساله با افزایش گروه سنی بر نسبت مردان افزوده می‌شود. بااین‌حال به ازای 100 مرد تقریباً 99 زن در ایران زندگی می‌کند.

 در مرحله بعدی آقای شیری به بررسی سیاستها و برنامه ریزی خدمات رفاهی سالمندان در این کشورها پرداخت. در نظام رفاهی و بهداشتی کشورها توسعه‌یافته سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در حوزه سالمندی در سطح ملی به‌صورت متمرکز است، یعنی دولت مسئولیت سیاست‌گذاری در حوزۀ سالمندان را به وزارت‌های مرتبط با سلامت، امور اجتماعی و کار واگذار کرده است و خط‌مشی کلی در زمینۀ سلامت و رفاه اجتماعی سالمندان از سوی وزارت‌ها تدوین می‌شود. بااین‌حال در سطح استانی یا ایالتی به‌صورت غیرمتمرکز می‌باشد، یعنی استان‌ها و ایالت‌ها با رعایت اصول اولیه سیاست‌ها و خط‌مشی‌ها می‌توانند تغییراتی را اعمال کنند.

در کشورهای اسپانیا و ایالت متحده آمریکا غیرمتمرکز بودن سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در حوزۀ سالمندان بیشتر به چشم می‌خورد به‌طوری‌که تفاوت‌های زیادی میان ایالت‌ها و استان‌ها در زمینۀ ارائه خدمات سلامت و رفاهی به سالمندان وجود دارد. بااین‌حال در کشورهای نظیر سوئد، ژاپن یا فرانسه غیرمتمرکز بودن سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در استان‌ها و ایالت‌ها کمتر دیده می‌شود.

در کشورهای توسعه‌یافته شهرداری‌ها و شورای محلی به‌عنوان مجری و ارائه‌دهنده خدمات به سالمندان به شمار می‌رود. کشور ترکیه به‌عنوان کشور درحال‌توسعه در ارائه خدمات به سالمندان دست به تمرکززدایی زده است، به‌طوری‌که سیاست‌های کلی سالمندان از سوی وزارت خانواده و سیاست‌های اجتماعی تعیین و اجرای سیاست‌ها بر عهدۀ حکومت‌های محلی (شهرداری‌ها) انجام می‌پذیرد.

در چین حکومت مرکزی سیاست‌گذاری‌ها، قانون‌گذاری‌ها، دستورالعمل‌ها را مشخص و حکومت‌های محلی به‌عنوان مجری عمل می‌کنند. کشور قطر با رویکرد متمرکز و توزیع مجدد خدمات به ارائه خدمات حکومتی می‌پردازد و در همین راستا مؤسسات ارائه خدمات به سالمندان را ایجاد و از این طریق سیاست‌های رفاهی خود را در حوزۀ سالمندان اجرا می‌کند. همچنین در برزیل وزارت سلامت مسئول سیاست‌گذاری در حوزۀ سالمندی بوده و ادارات وابسته به حکومت مسئولیت اجرایی در بخش سالمندی را بر عهده دارند. در جمهوری اسلامی ایران سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در حوزۀ سالمندان در سطح ملی و استانی به‌صورت متمرکز است و اجرای سیاست‌ها و خط‌مشی‌ها از سوی نهادهای دولتی انجام می‌گیرد.

بخش بعدی صحبت های آقای شیری به جمعیت‌شناسی سالمندان در این کشورها اختصاص داشت و موضوع سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی سالمندان در هرکدام از این کشورها را مورد بحث قرار داد. همچنین تأمین هزینه خدمات سالمندی، خدمات تحت پوشش سالمندی و مراقبت‌های بلندمدت سالمندان نیز در این پژوهش موردبررسی قرار گرفته است.

در رابطه با تامین هزینه سالمندی اقای شیری نتایج خود را بدین گونه ارائه کردند که در کشورهای توسعه‌یافته نهادهای محلی (شهرداری‌ها و شورای‌های محلی) نقش محوری را در تأمین بودجه خدمات‌رسانی به سالمندان بازی می‌کنند، همچنین کمک‌های خیریه‌ای به مؤسسات مراقبت از سالمندان، بخش قابل‌توجهی از بودجه خدمات‌رسانی به سالمندان را تأمین می‌نماید. در کشورهای درحال‌توسعه و کمتر توسعه‌یافته تأمین بودجه خدمات رفاهی و سلامت به سالمندان از سوی دولت انجام می‌گیرد. بااین‌وجود دولت‌هایی که درآمد اقتصادی (درآمد سرانه) مناسبی ندارند، خدمات رفاهی و سلامت کمتری به سالمندان ارائه می‌کنند. سوئد 3.2 درصد از درآمد ناخالص داخلی خود را (26 درصد از هزینه سلامت) صرف هزینه مراقبت‌های بلندمدت می‌کند. فرانسه 1.7 درصد از درآمد ناخالص داخلی (12 درصد از هزینه سلامت)، اسپانیا 0.8 درصد از درآمد ناخالص داخلی (9 درصد از هزینه سلامت) و ایالت متحده آمریکا 0.5 درصد از درآمد ناخالص داخلی صرف این هزینه می‌نمایند. کشورهای سازمان توسعه اقتصاد جهانی تقریباً 1.6 درصد از درآمد ناخالص داخلی خود را (15 درصد از هزینه سلامت) صرف هزینه مراقبت‌های بلندمدت می‌کنند.

پوشش خدمات رفاه اجتماعی (مراقبت بلندمدت) در کشورهای توسعه در حد شایسته‌ای وجود دارد. به‌طوری‌که مبنای پوشش، شهروندی و اسکان در کشور سوئد است و تقریباً 100 درصد جمعیت سالمندان ساکن در سوئد تحت پوشش خدمات رفاهی و اجتماعی قرار دارند. در ایالت متحده آمریکا مديكر يك برنامه بيمه سلامتي كشوري با سطوح مختلف می‌باشد که افراد 65 سال و بالاتر را تحت پوشش دارد. تمام كساني كه به‌طور قانوني در فرانسه سكونت دارند، به وسيلة بيمة درماني عمومي كه يكي از برنامه‌هاي نظام تأمین اجتماعي است، پوشش داده مي‌شوند، درواقع امروزه، تقریباً تمام جمعيت فرانسه تحت پوشش قرار دارند. همه شهروندان ژاپنی از طریق سیستم‌های بیمه درمانی و بازنشستگی بیمه هستند. در ژاپن افراد 60-65 سال با توانایی بالا و 70 به بالا و مقیم کشور را شامل می‌شود. خدمات تحت پوشش در ژاپن شامل خدمات پزشکی و خدمات خارج از مراقبت‌های پزشکی است. اما در کشورهای درحال‌توسعه بخش ناچیزی از سالمندان نیازمند از پوشش خدمات رفاهی برخوردار هستند. در مقام تئوري پوشش همگاني فراهم است اما در اجرا گروهي از افراد هيچ پوشش بيمه‌اي ندارند. افراد بيمه نشده و نيازمند داراي كارت درمان رايگان هستند که پوشش سلامت و رفاه اجتماعی کمی دارد.

در نهایت آقای شیری به وضعیت فعلی ایران در زمینه سالمندی اشاره کردند و چالش سالخوردگی جمعیت، عدم وجود مطالعات لازم در مورد گروه بندی سالخوردگان و مسئله زنانه شدن سالمندان در سال های آینده را مورد تاکید قرار دادند و پیشنهاداتی شامل موارد تعیین استاندارهای حمایت از سالمندان، تمرکز بر مراقبت در خانه زنان سالمندان، تأمین هزینه نگهداری از سالمندان در منزل، بهره گیری از فناوری‌های نوین ارتباطی، آموزش متخصصان سالمندی، فعال‌سازی انجمن‌ها و سازمان‌های خیریه، آینده‌پژوهی سالمندی در ایران و اجرای سیاست مراقبت بلندمدت، برای حل این چالش ها ارائه کردند.